www.albanovaonline.com

Historiografia më e re shqiptare, posaqërisht në 20. vitet e fundit

Prof. DDr. Krist Maloki

Kërkimi historik dhe shkrimi historik në dhe rreth Shqipërisë

Kush e merr mbi vete shkrimin ose kerkimin historisë së Shqipërisë dhe të popullit shqiptar, shkon një drejtimi të ngurtë dhe të mundimshëm. Ngase kjo rrugë shpeshherë është e pakalueshme, rrallë e markuar me data historike e edhe më rrallë e forcuar me dokumente historike. Duket sikur Gobinau-i i vjetër të kishte të drejtë kur thoshte që në kohën e tij populli shqiptar ishte më i panjohur se secili fis zezak afrikan[1]. Dhe sot duket ashtu sikur secila histori e Shqipërisë të kishte një njejtësi fatale me romanin e Karl May „Durch das Land der Skipetaren“.

Shkaqet për të cilat sot për Shqipërinë flitet si për „vendin e harruar të Europës“ janë të lloj-llojshme. Si më i rëndësishmi nga këto me siguri duhet të merret fakti që Shqipëria dhe populli shqiptar me shekuj dhe mijëra vite kanë qëndruar në luhatës ere të historisë botërore. Një mjegull e dendur dhe e errët rëndonte gjitmonë mbi tokën historike të Shqipërisë dhe vetëm rrallë, diku rreth shek. 15. ose në kalimin e shek. 18. dhe 19. skicoj diçka në mënyrë që të japë të lirë shikimin mbi viset rrafshlarta. Ne kemi dokumente të mjaftueshme mbi praninë e shqiptarëve vetëm nga shek. 10. pas Krishtit. Se si ishte më parë mund të flitet me siguri vetëm përmes shkencave të kufizuara dhe ndihmëse. Por edhe ashtu pyetje e mbi pyetje edhe më mbeten pa përgjigje. E kjo vlenë gjithashtu për historinë e re e edhe më të re të Shqipërisë.

Çdo gjë fillon me emrin e Albania. Një qytet apo edhe një rreth, ALBANIA paraqitet tek Ptolemeus, por deri më sot ajo nuk mund të lokalizohej[2]. E gjithashtu njejtë të palokalizuar dhe të pafiksuar gjeografikisht e edhe historikisht janë edhe emrat të cilët me kalimin e kohës i mbante rrethi jetësorë Shqiptar nga zotëruesit e mbifuqishëm – Romakët, Bizantinët, Sllavët dhe Turqit – në gadishullin e Ballkanit të cilët ishin të diktuar vetëm nga pikpamja teknike administrative dhe prej kohës në kohë vazhdimisht ndërroheshin apo edhe në raportet popullore ishin të përmbledhura josaktë.[3] Pastaj këtu paraqiten edhe vështirësitë me emrat dhe përcaktimet shqiptare të vendit si Arbëria dhe Shqipëria (shqip. ver. Arbnija dhe Shqipnija) si dhe analogjitë individuale arbër, arbëresh (greq. Arvanitis, serb. Arbanas, turq. Arnaut etj.) dhe shqipëtar, të cilat së bashku transmetojnë vetëm një nocion të turbullt për një vendbanim të mbyllur dhe kushtuar një njësie të popullit.[4]

E këtu ne përplasemi prap në një vështirësi gati të pakalueshme për shkrimin e historisë: Mungesa e një historie të një populli të mirëfilltë e të plogësht pra të popullit shqiptar. Këtu do të mund të flitej vetëm formalisht për mungesën e një „vetëdije nacionale“ ose „vetëdijes nacionale“. Është fakt që gjuha shqipe i ka zhvilluar dy nocione të ndryshme për rrethanat: ,Popull’: Fjalët ‚Kombi’ dhe ‚Populli’. ‚Kombi’ i përgjigjet deri dikund nocionit gjermanik ‚Volk’ ose ‚folk’, ‚Populli’ është një huazim nga gjuha romake. Paraqitja e ‚Kombi’ mbështetet më shumë mbi një ndjenjë bashkësie dhe mbi një vetëdije kolektive, gati dëshiroj të them, një ndjenjë rase e cila i përmbledhë që të gjithë shqiptarët e vërtetë në mbarë botën. E se si nocioni i ,Popullit’ nuk mund të gjindej në asnjë sqarim në psikologjinë gjermane të popujve, në filozofinë e popujve, në mësimin e shtetit, ashtu edhe për shkrimin e historisë së popullit shqiptar nuk ka ndonjë objekt të qartë dhe të pa të meta në të cilat do të mund të mbështeteshin historiografitë.

Kjo edhe për më tepër ngase ,Populli Shqiptar’ mjaft kohë të gjatë të historisë së tyre ka kaluar në vende të hapura si edhe në gjendje të përzier si edhe në diasporë në vende të huaja dhe tek popuj të huaj, madje edhe sot jeton poashtu.[5] Me nocionin ,Populli’ nuk mund të fillohet edhe shumë, së paku jo nga pika e qëndrimit të historianit nacional. ,Populli’ në shqipe është një nocion mjaft i mjegulluar dhe ka kuptimin si ,Popullsi’ masë njerëzish, apo njejtë, por jo aq shumë si ‚Nacion’, etj. Së pari përmes të marrjes së ideologjisë komuniste dhe të së drejtës së shtetit nga Sovjetët, përkatësisht të kuptimit të nocionit sllav ‚Narod’ nocioni shqip ‚Populli’ është dendësuar dhe pak a shumë e ka ruajtur karakterin e nocionit për ,Nacionin’. Por meqenëse sipas Smend-it, nocioni ‚Nacion’ paraqet një sërë tiparesh të cilat më parë populli shqiptarë nuk i ka njohur kurr, dhe Renan nga ,Nacioni’ pret „un plebiscite par tous les jours“, çka më herët në Shqipëri nuk është mbajtur kurrë. Kështu që këtu nuk mund të kufizohet kurrfarë objekti i drejtë historiografik, dhe nuk mund të përpunohet shkencëtarisht.

Sikur që tham më parë, të gjitha këto vështirësi por edhe të tjera të cilat mund të paraqiten në një shkrim historie rreth dhe për Shqipërinë do duhet të paraqiten më sa vijon. Më tutje edhe diçka për materialin e thyer dhe amorf të historiografisë shqiptare. Në fakt, nëpër shekuj por edhe mijëvjetsha ka pasur shqiptarë të gjallë individualist, familje të veçanta patriarkale dhe familje të mëdha, pastaj klane e fise madje edhe diçka të tillë si despote dhe principata, por gati kurrë një shtet të integruar nacional shqiptar, së paku jo deri në vitin 1912.[6] Në individualizmin e tyre ekstrem shqiptarët gati në të gjitha fushat e jetës së një nacioni apo të një populli gjithnjë ishin vetinicues (vetiak) të ndarë dhe të përqarë me njëri tjetrin, ata më shumë ishin të gatshëm të ndikojnë dhe të bëjnë gjëra të mëdha për të huajt, madje edhe për shtypësit e tyre nacional, por jo për atdheun e tyre të përbashkët dhe për popullin e tyre.[7]

Megjithatë ajo çka shqiptarët në tërë botën i ka mbajtur së bashku dhe atyre u ka mundësuar një vetëdije kolektive, në plan të parë ishte ishte e lartëpërmendura ,ndjenja e rasës’. Kjo ndjenjë nuk do duhej të kuptohej si ndjenjë gjaku, por më shumë si një sundimshmëri apo kalorësi e bashkuar me vetëdijen e një elite sociologjike dhe politike (Qysh para 40 vjetësh përmbledhësi ka kërkuar ta përmbledhë „shpirtin e shqiptarit“ në formë psikologjike, sociologjike, kulturfilozofike dhe historike, dhe paraqitjet e tija apigramatike janë plotësisht të nohura deri më sot në literaturën shqiptare por edhe te albanologët e huaj (Weigand, Jokl, Lambertz)[8]. Ajo që e veçon shqiptarin janë tri nocione apo përmbajtje nocionesh e që janë tejet të veçanta: Besa, Nderi dhe Burrnija! Në një përkthim të fryrë dhe të turbullt në gjermanishte ato do të mund të përktheheshin si Treue (Treueschwur), Ehre (Ehreverpflichtung) dhe Mannhaftigkeit (Einsatzbereitschaft bis zum letzten) dhe ndoshta do t’i qartësohej një joshqiptari. (vër. dhe përkth i K. Malokut). Por brenda fjalëve të shqiptarit qëndron edhe më shumë, dhe pas tyre endet dhe karakterizohet një botë e tërë tendosjesh shpirtërore dhe tronditje të thella tragjike, një botë plot dëshirimesh të larta dhe njëkohësisht plot vetëmodestisë dhe vetëmposhtjes. Nga një shqiptar i vërtetë do të mund të vërehet një karakter Faustian dhe së bashku me Göethe-n mund të thuhej: „Nga qielli ai i kërkon yjet më të bukur e nga toka çdo dëshirë të lartë, dhe të gjitha afërsitë dhe të gjitha largësitë nuk i kënaqë kraharori i prekur tepër!".

Më pastaj shqiptari është një romantik i lindur por i cili nuk qëndron në një luzmim dhe kontemplation pasiv, por që del para botës, merr mbi vete mundimet dhe rreziqet, e në zemër gjithnjë një afsh të paqartë dhe të paqetë, sikurse Parsivali pas „lules së kaltër“. Për mrekulli qartë dhe në mënyrë karakteristike e ka paraqitur poeti i madh shqiptar Gjergj Fishta në epin e tij kombëtar „Lahuta e Malcis“[9] këtë përmbledhje të shpirtit të shqiptarit të vërtetë me këto fjalë dhe alegori: "Marash Uci i Uc Mehmetit - An' e m'anë i kish ra detit - Kishte pa pronet e Mretit. - Cak prej Hotit tuj xanë - filli - Der'ku piqet buka në dielli... Me armë në dorë - me zjarm në gji - Si e lypë puna në Shqyptari".

Kjo nxitje e veçantë në zemrën e shqiptarit, ky sqrim heroik dhe i gatshëm për të gjitha sakrificat e botës së tij të brendshme me botën e tij të jashtme, nxitja e tij e shtruar e lirisë dhe revoltimi i tij i përjetshëm kundrejt fuqive më të larta, të qiellit dhe të tokës, në të e kanë kultivuar në shpirtin e tij çdo lloj të pavarësisë, i kanë bërë atij fisnikërinë mbi të gjitha gjërat tokësore, i kanë dhuruar atij fisnikëri dhe zemërgjerësi...dhe kështu kanë krijuar edhe një natyrë zotërie dhe një ndjenjë rase të shqiptarit. Është provuar në forma të shumta që piratët e dikurshëm shqiptar, pastaj lundruesit, luftëtarët, jeniqerët, stratiotët dhe luftëtarët e lirisë të numrohen si trupa të zakonshme mercenarësh, pastaj komitë, hajdutë por edhe si kusar të Ballkanit. Por vet kulturfilozofi kritik Hermann Graf Keyserling për shqiptarët flet si për cubat kalorës të shekullit“... Byron ka parë në shqiptarët mishërimin e gjysëmzotërve dhe herojve klasik. Kroati Sufflay, hungarezi Baron Nopcsa, gjermanja Amalie Freiin von Godin, anglezja Miss Durham në mes tjerash në shqiptarët shihnin një njerëzim aq të lartë sa që ata ishin të gatshëm – me çdo rast që sjell fati – për ta të vinin në shërbim të tërë mendjen dhe përpjekjet madje edhe poqëse ajo do të ishte vet jeta. Dokumentet dhe të dhënat e pakta të cilat ne i posedojmë nga qindëvjetëshat e mijëvjetshat e mëparshëm për shqiptarët, na e bëjnë të qartë dhe na e argumentojnë një njerëzi të tyre, të vetëdijes njerëzore dhe të ndjenjës së tyre rasore.

Ngase ata një të qenit në vete e gjenin edhe tek bashkëkombasit e vet, luftëtarët shqiptarë dhe luftëtarët shqiptarë të lirisë në tërë botën kanë formuar dhe plotësuar formacione të mbyllura luftimi, megjith numrit të vogël të veprimeve të tyre agresive. Kështu p.sh. ne ata i gjejmë në trupat mercenare të persianëve të vjetër edhe atë me detyra speciale, poashtu edhe te grekët e vjetër, pastaj si truproje të Karlit të Madh, më tutje si pretorian në Romë si trupë elite dhe si gardë oborri te turqit, si formacion i posaçëm luftimi te Katharina II. pastaj nën Maria Theresian e edhe tek vet Napoleoni. Këto formacione elitash iu kanë dhënë Romës së vjetër perandor ushtarak, Perandorisë Turke një shkallë të ngritur zotërimi por edhe vendeve, princërve e oborreve të tjera. Në kohën e luftës ruso-turke 1877/88 formacione luftarake shqiptare u bënë të njohura përmes qëndrimit të tyre të veçantë heroik në lartësitë e Plevnas, ata luftuan dhe ranë aty edhe pse shumë më herët u lanë nga trupat turke, sikurse spartakët mbi thermopylët, sipas Besës shqiptare të cilën ata ia kishin dhënë Padishahut në Konstandinopojë. Karl Sax i ka çmuar ata në historitë e shkruara të tij, bota tjetër e edhe vet ajo shqiptare ka lënë pas dore që atyre të ua vendos përmendoret e tyre siç u ka hije, por edhe të ju thur këngë.

E këtu është për të u përmendur edhe një veçori e karakterit të shqiptarëve në mënyrë që të mund të qartësohet ndërlidhja me historinë e tyre: Prirja për irealen dhe për superlativen. Veç është përmendur që shqiptari i vërtetë qysh moti ishte fare pak materialisht i pozicionuar, kjo vërehet edhe tek gatishmëria e tij për të ndihmuar por edhe në mikpritjen e tij madje madje edhe kur janë në pyetje edhe armiqët e tij. Por nga ana tjetër shqiptari kurrë nuk i ka kushtuar vëmendje tokës reale nën këmbët e tija dhe realizmit të vërtetë të jetës reale të pashoqërueshme në bashkësi. Për këtë arsye ai më me dëshirë arratiset në vetminë e maleve dhe të grykave dhe i shmanget shoqërisë së poshtme njerëzore dhe masës pragmatike. Ky është tipari themelor i tipit të njeriut „atlantik“ ose „ishullor“ siç e paraqet atë kulturtipologjia e posaçërisht O. Spengler në „Untergang des Abendlandes“ trupin shpatullgjerë e të vijëzuar, me fytyrë të ngushtë e me qafë të gjatë, me ballë të lartë e hundë të çukitur e me syshqiponje[10] në rrënjë të hundës. Kështu qëndron bariu shqiptar mbi lartësitë e maleve, kështu „njeriu heroik“ (sipas Gasemann) në Mal të Zi, poashtu edhe ushtari boshnjak në ushtrinë Austro-Hungareze, poashtu edhe stanari dhe udhëheqësi austriak i maleve në Alpe, gjuetari perandorak tirolean etj.

Ekziston shumë forcë dhe shpirtëgjerësi bile gjithashtu edhe një harbutësi në fytyrën e këtyre pasardhësëve të Ilirëve. Njërës veç i mjafton për gati të gjitha të tjerat si pjesë e dytë: e parëndësishmja kundrejt të rëndësishmes të një forme të jetesës, për ata vet, për familjen personale, dhe për masën popullore. Huizinga e ka përshkruar tipin e „homo ludens“, i cili gati në tërësi i prek ,idealet’ e shqiptarëve. Ky shqiptar me kalimin e historisë – tek popujt e huaj – ka treguar një shkathtësi dhe mjeshtëri teknike në të gjitha profesionet dhe artet[11] dhe ai e ka shpalosur një shpirt inicuesi i cili shpeshherë shtyen në kufirin e çmendurisë. Këtu do ta përmend vetëm një shembull nga shumë që kemi. A nuk ishte një guxim apo çmenduri e tillë që përkundër të gjitha paralajmërimeve të shumë ekspertëve të kohës së tij një shqiptar i „çmendur“ nga Shkodra, Karl Gega (Carlo Ghega) e filloi ndërtimin e hekurudhës së parë kodrinore në botë Hekurudhën e Semeringut? Por fatkeqësisht të gjitha iniciativat e shqiptarëve nuk kanë shkuar të gjitha me sukses, dhe shqiptarët edhe sot e argumentojnë atë se ata kanë qëndruar edhe më aq irealist dhe mundohen në një realitet të dënueshëm. Në të vëretetë shqiptari i vërtetë beson vetëm në vetveten e tij, nuk ia ka besën asnjë të huaji – edhe poqëse ai atë në nderin e tij e pranon si mysafir dhe i tregon atij shpirtgjerësi – dhe ai shmang çdo bashkëpunim të pashmangshëm me të tjerët. Për këtë ai vuan në një besim të rrënjosur të fatit dhe gjigantomanisë, saqë ai – thënë më mirë – vështrimin e ngre gati deri tek yjet në qiell dhe „cikërrimën“ e përditshmërisë e lë të paprekur. Kjo prirje me irealen dhe superlativen është përmbledhur më së miri nga vet shqiptarët dhe është paraqitur me një fjalë të urtë „edhe nëse bëhet deti kos, për shqiptarët nuk gjindet një lugë“[12].

Mungesa e kësaj luge ka quar në atë që shqiptari rrallëherë ose kurrë nuk i ka marrë vesh dhe nuk i ka bërë fjalë thirrjet e fatit për „Challenges“ të historisë. Kështu edhe populli shqiptar gjat historisë gati kurrë nuk e zhvilloi një vetëdije gjithpopullore, nuk ka bërë kurrë një histori nacionale dhe pastaj nuk ka shkruar kurrë një histori të veten. Kështu ishte deri rreth vitit 1878, pak para Kongresit të Berlinit.

Historiografia europiane e shekullit të 19. është e karakterizuar me sistemimin e ,mendimit nacional’ në pikën kryesore të gati të tërë vështrimit historik të dyndjes së popullit.

Qysh Jean Bodin e edhe Hugo Grotius me të drejtën e tij natyrore të popujve nga nacionet e veçanta kishte përkrahur një të ashtuquajtur mëvetësi të rritur nga brenda dhe një vetëzotërim monad (suverenitet). Pastaj lindi romantika – më shumë gjermane – (Rreth Herder-it), e cila tek secili popull kushtëzonte një „shpirt popullor“ të posaçëm i cili manifestohej në gjuhën e veçantë e posaqërisht në këngët popullore: e tërë kjo gjatë të një kaluare të gjatë! Në mes tjerash revolucioni i madh francez i vtit 1789 e zhvilloi nocionin e nacionales dhe nacionalitetit, i cili gjithashtu paraqiti tipare relativisht të forta historizimi. Dhe kështu, me këtë kishte lindur mendimi që asnjë popull nuk është i mundur pa histori dhe asnjë histori populli pa popullin. Që atëherë ky mendim për mjaft popuj ka qenë me ndikim të militarizuar.

Nga ky pikëqëndrim është për të u kuptuar edhe historia e popujve të Ballkanit në shek. 19. Për fat popujt sllav – e edhe grekët – mundeshin të tërhiqnin vëmendjen me një gjuhë të përbashkët dhe të veçantë popullore, shërbehen me legjendat e veçanta nacionale, tërheqin vëmendjen me aksione të përbashkëta luftarake dhe me goditje të rënda të fatit nga të cilat ata e kanë formuar një pasion nacional dhe një mit popullor, dhe ata poseduan edhe më një kishë nacionale e cila atyre deri në ditët e sotme iu ka ruajtur vetëdijen nacionale. Nga e tërë kjo shqiptarët deri në shek. 20. nuk kishin asgjë për të paraqitur, së paku asgjë „bardh e zi“.

Dhe kështu erdhi që mendimi nacional i shqiptarëve dhe vetëdija e tyre nacionale të futej nga disa popuj të huaj apo nga shqiptarët në diasporë. Krejt kjo filloi me përpjekjet e para çlirimtare greke në v. 1800., por edhe më shumë me luftërat çlirimtare greke (1821-29), luftë në të cilën shqiptarët kishin një pjesë të madhe – natyrisht shpesh edhe në të dyja anët e fronteve. Ata që në këto aksione luftërash çeta helenofilësh ose filhelenët e Europës për herë të parë e njoftën popullin shqiptar për së afërmi, dhe shumë nga ta si letrarë, poetë, studiues apo historian, për shqiptarët kanë sjellur njoftime dhe lajme entuziasmuese në vendet e tyre. Nga ana angleze ishte njëfar Lord Byron, njëfar Hobhouse, njëfar Leake dhe njëfar Hughes nga ana franceze Pouqeville, nga italianët misteriozi Ibrahim Manzour Effendi (i kthyer në islam!) nga gjermanët Grekët – Müller me këngët e tija për Sulajt, historiani Hopf e më vonë Hammer-Purgstall[13] etj. Interesimi i Europës për popullin e zbuluar më vonë të ,Shqiptarëve (Albanesen)’ ishte aq i ndezur saqë edhe Goethe plak merte informacione më të përafërta nga shokët e tij anglez (Byron, Leake etj) dhe nga „barbari“ i tij ideal, bariu gjenial serb Vuk Stefanoviq Karaxhiq dhe e medoj një vjershë të posaçme për shqiptarët e cila fillon me fjalët:

Sind Gefilde türkisch worden

Sonst Gebiete der Albanesen?...

Interesimi i ngritur i Europës për popullin shqiptar masën e sajë të fortë e përhapi mbi italo-shqiptarët, përkatësisht, arbëreshët. Në ndërlidhje me përpjekjet e italianëve („Risorgimento“) për liri aty kah mesi i shek. 19. u vënë në dispozicion shumë luftëtarë lirie shqiptarë nën udhëheqjen e Garibaldit, por jo vetëm këta, gjithashtu ishin ngritur edhe disa burra të mrekullueshëm dhe përfaqësues të kolonive italo-arbëreshe, për të zgjuar vetëdijen nacionale shqiptare në tërë botën dhe për të nxitur lirinë e Shqipërisë edhe atë përmes përmbledhjeve të ndryshme këngësh, librave, revistave, dhe veprave poetike në gjuhën shqipe por edhe në gjuhët tjera[14]. E e njëjta ngjante edhe në kolonitë tjera shqiptare në botën e jashtme, si p.sh. në Konstandinopojë, në Kairo, në Sofie, në Bukuresht, në Konstanz e kështu me radhë. Gjithkah u bashkuan intelektualët shqiptarë, nëpunës të lartë, tregtarë të pasur dhe personalitete të tjera udhëheqëse, formuan shoqata nacionale, shkruanin dhe shtypnin shkrime propaganduese dhe libra shkollorë dhe dërgonin në Shqipëri persona të përshtatshëm si mësues shqiptarë. Posaçërisht udhëheqësit shqiptarë në Konstandinopojë bënë fitime të mëdha për „Rilindjen e Shqipërisë“, dhe njëri nga ta – Pashko Vasa – e koncipoi për herë të parë „Problemin Shqiptar“, i cili pastaj u bart në botë dhe i lëkundi rëndë shpirtërat europian në Kongresin e Berlinit në vitin 1878.[15]

Megjithatë, shtytjen më të fortë për formimin e vetëdijes nacionale populli shqiptar e mbajti me sulmet e koncentruara dhe përpjekjet aktive të sllavëve dhe grekëve drejtpërdrejt kundër territorit Shqiptar. Atëbotë kjo ishte zgjatur mjaft përmes përmbledhjes teknike administrative të katër vilajeteve të mëdha, të Shkodrës („Üskudar“, „Skutari“), Shkupit (Üsküb), Manastirit (Bitola) dhe Janinës – dy herë e gjysmë më shumë se sa territori i sotshëm – dhe qonte deri te vendbanimet e zbrazura, situatat e konglomeratit dhe zonat e përziera. Përbrenda kësaj shtyen kryengritjet sllave dhe greke të viteve 60.ta të shekullit të 19., dhe kishin qëllimin e caktuar, nën pretekst që Turqinë ta mënjanonin nga Europa, Shqipërinë ta fusnin nën vete dhe që të tërën ta shlyenin nga harta e botës. Ky qëllim u ndihmua dhe u nxit nga politika ballksanike e rusisë – pjesërisht edhe nga Franca – dhe ajo arrinte një masë të caktuar propagande, posaçërisht me informacionet që kinse shqiptarët nuk kishin gjuhë të përbashkët, religjion të përbashkët, madje as një traditë nacionale, e nga kjo edhe vetëdije nacioale dhe histori të përbashkët, vetëkuptimthi kjo propagandë shkonte dorë për dore me një shpifje të llojit më të ulët, propagandë në të cilën posaçërisht „serbomëdhenjët“ nuk njifnin kurrfarë mase dhe druajtje[16]. Nën këto aspekte erdhi deri te Paqja e Shën Stefanit (3. Mars 1878), pas së cilës Turqia të gjitha pjesët të cilat sot janë jashtë kufijve të shtetit të sotshëm shqiptar duhej të i kalonte tek Malazezët, Serbët, Maqedonët dhe Grekët sulmues. Dhe vetëm me futjen e Anglisë dhe Austro-Hungarisë në këtë mes, të cilët këtë „Problem Oriental“ në kuptimin e tyre të „karakterit mbarëeuropian“ dëshironin të dinin ta zgjidhnin, erdhi deri te „Kongresi i Berlinit“ (13. Qrshorë – 13. Korrik 1878), në të cilën u u zbutën shumë rregulla të „rënda“ të „parapaqes“ së Shën Stefanit, por natyrisht, tek sulmuesit e lartëpërmendur.duhej pastaj të kalonin edhe territore të tjera e të pastërta shqiptare.

Për popullin shqiptar ngjarjet e Kongresit të Berlinit ishin me ndikim të papritur zgjues dhe tronditës. Jo vetëm sulmet e përgjakshme dhe jonjerëzore të armiqve fanatik rreth e përqark popullit shqiptar ishin ato që popullin shqiptar e rrezikonte deri në substancën më të brendshme të tij, por edhe Kongresi i Berlinit dhe Paqja e Shën Stefanit nuk dëshironin të iu njifnin shqiptarëve as të drejtën e një vetëvendosjeje dhe vetëmbrojtjeje të kufizuar, madje disa fuqi të mëdha europiane dëshironin që Shqipërinë ta shihnin si një vend „jo i krishterë“, pra si një vend të aftë okupimi (shif Bosna dhe Hercegovina). Për këtë arsye „Kongresi i Berlinit“ „problemin shqiptarë“ të sjellur nga anglezët dhe austriakët e la mënjanë gati të paprekur dhe të pazgjidhur.[17] Bismarku duket të ju ket kundërshtuar anglezëve gërmues qysh në ditën e parë: „Shqipëria? Çka është ajo? Populli shqiptar? Ku është ai?“ Në kët rrezik ekzistence dhe rrezik jete, gati brenda natës u ngrit vetëdija nacionale e popullit shqiptar, i cili në të gjitha anët u vendos në mbrojtje dhe ndeshej me të gjitha sulmet e papritura si një burrë me armë në dorë. Kur Kushtrimet shqiptare u përhapën nëpër vend nga mali në mal, dhe kur flakëruan zjarret e para, atëherë në veri u derdhën çetat e lirisë për të i mbrojtur vendet e ndara nga Malazezët dhe Serbët sulmues, si Tivarin,Ulqinin, Hotin, Grudën, Plavën dhe Gucinë. Në Prizren u formua e para „Lidhje Shqiptare“ (10. Qershorë 1878) e cila kishte për qëllim që me forca të veta – natyrisht me durim dhe qetësi të Turqisë[18] – ta zgjidhte „problemin shqiptar“.Dhe këtu për herë të parë u drejtua ftesa tek të gjithë shqiptarët në botë për përkrahjen e shqiptarëve udhëheqës të „Lidhjes Shqiptare“ që „Çështja Shqiptare“ të sigurohet dhe të forcohet përmes një ,letërsie’ dhe ,historie’ të përbashkët.

Dhe këtu iu krijua shqiptarëve një ndihmë e jashtëzakonshme nga ana e Austro-Hungarisë. Austriakët përmes marrëveshjeve të Katlovicit (1699), Passarovicit (1718) dhe Beogradit (1739) posedonin njëfar protektorati mbi shqiptarët, apo së paku mbi shqiptarët katolik, gjithashtu përmes marrëveshjeve me Turqinë ata e kishin mbajtur Shqipërinë në sferën e tyre ndikuese të të drejtave të njeriut ashtuqë në ditë kritike të vitit 1877 deshtën që vendin ta merrnin në pronësi të tyre por megjithatë lidhën çdo përkrahje për „Lidhjen Shqiptare“ me të gjitha forcat dhe mundësitë e sigurta internacionale. Qysh herët shumë historian, etnolog, filolog dhe diplomat të ndryshëm austriak, gjerman – edhe aso nga Bayeri – dhe të tjerë europian ishin motivuar për studimin e Shqipërisë dhe të shqiptarëve[19] – por në radhën e një idealizmi romantik. Por tani Austria e mbështolli Shqipërinë me një rrjetë të dendur përfaqësishë konzularike të cilët kishin për detyrë që të gjitha dukuritë e vlefshme kulturore dhe politike në jetën e shqiptarëve të i fiksonin në lëmi të posaçme konzulate dhe ato të i aneksojnë sektorit të formuar të veçantë për Shqipërinë në Ministrinë e jashtme k.u.k. në Vjenë[20]. Njëkohësisht Austria ngriti një radhë shkollash fillore dhe të larta në qytetetmë të rëndësishme të Shqipërisë – në gjuhën shqipe! – dhe përkujdesej në mënyrë mjaft bujare për arsimimin e mësuesve dhe shpirtërorëve shqiptarë në shkollat dhe seminaret austriake, nga këto shkolla kanë dalur gjenerata të shumta shkollarësh të rëndësishëm shqiptarë, teolog, shkencëtarë, studiues gjuhe, historian, etj. Para së gjithash Austria brenda Monarkisë së Danubit ka mobilizuar ballkanologë të mbërrimë dhe specialistë të tillë, që Shqipërinë ta studiojnë etnoligjikisht, historikisht dhe në linguistikë. Aty dallohej dhe profilonte posaçërisht drejtimi i historiografisë i cili kurorën e vet e gjeti me trupën studiuese Sfflay-Thallozsy-Jirecek dhe me „Illyrisch-Albanische Forschungen“ (1916) dhe me „Acta et Diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia“ (1913-1916). Por është karakterizuar për vështirësitë e një shkrimi të historisë shqiptare që i madhi Jericek i cili e kishte shkruar historinë e Bullgarëve dhe të Serbëve e nuk ishte në gjendje për të shkruar edhe një histori shqiptare.

Meqenëse nevoja për një histori të shkruar bëhej gjithnjë e më e domosdoshme një shqiptar anonim në Kairo – Konzuli i mëvonshëm austriak në Shkodër Tef Curani – në vitin 1898 botoi një „Geschichte Albaniens, von einem Albaner, der sein Land liebt“ („Histori e Shqipërisë nga një Shqiptar që e don vendin e tij)“ një vepër e menduar dhe e shkruar nga zemra, por pa pretendime shkencore.

Në vitin 1902 një shqiptar apo shpirtëror në Bruksel filloi të botojë një histori shqiptare në gjuhën frënge me pseudonimin N. D. N. (Nak-Domo-Nitsi = Dom Ndoc Nikaj)(„Histoire d’ Albanie depuis le commencement et jusqu’ a l’epoque de la conquete turque“), por e cila pastaj deri në vitin 1917. u vazhdua në etapa dhe e përfundoj në gjuhën frënge dhe shqipe; edhe kjo vepër më shumë është e diktuar nga ndjenjat patriotike, deri diku pjesërisht i ka mbajtur parasysh burimet dhe dokumentimet historike të njohura deri atëhere. Dhe aty ka qëndruar deri te shtetformimi i Shqipërisë (1912-13), pra, deri tek fundi i luftës së parë botërore. Nga ana gjermane doli një „Histori e Shqipërisë“ nga Dr. K. Roth (1914), e cila ishte më shumë një hutim historiografik në mos edhe një mbushës vrimash. Pastaj është për të u përmendur edhe një „Histori e shkurtër e Shqipërisë dhe e popullit Shqiptar  (“Breve histoire de l'Albanie et du peuple albanais") nga viti 1919 i orientalistit rumun N. Jorga e cila siç duket në mungesë të burimeve historike – në më pak se 70 faqe oktavë të vogël – doli mjaft e varfër.

Kjo varfëri për një shkrim përmbledhës të historisë qartësohet me atë që bazat, burimet dhe dokumentacionet themelore së pari duhet të studiohen dhe të përpunohen. Me kalimin e kohës janë gjetur burime të tilla në shkrime të ndryshme të personaliteteve bizantin (Anna Komena!) ose në arkivat e Raguzës, Venedikut, Romës, Napolit e edhe në disa paraqitje historike të shekullit 16., por të gjitha ato flisnin mbi mesjetën e vonë të Shqipërisë dhe kryesisht për kohën lavdiplotë të heroit nacional Skënderbeut (shek. 15.). Por edhe këto burime nuk i bënin gjithnjë ballë një kritike të fortë burimore, ashtu që shumë historian të mëvonshëm ato ose i kanë shmangur apo kanë rënë viktima të tyre.[21] Sidoçoftë, mungonin gati të gjitha të dhënat dokumentuese që nga shek. 14. deri 19. dhe për këtë shpeshherë kishte boshllëqe, të cilat me të gjitha rafinesat kriminalistike, historiografisht nuk mund të mbusheshin dhe plotësoheshin. Dhe „aty ku mungojnë nocionet, mu aty rregullohet një fjalë mu në kohën e duhur“, d.m.th. te historianët e ndryshëm të historisë shqiptare u lindën supozime, teza, teori dhe teknika hermeneutike artificiale dhe të matura të cilat të gjitha interpretimeve të historisë dhe zbrazësirave iu hapnin derë e portë. Për këtë arsye, të gjithë studiuesit dhe shkruesit e vërtetë me preokupim të historisë së Shqipërisë dhe për Shqipërinë – deri rreth vitit 1940 – kanë shqyrtar vetëm probleme të veçanta ose janë koncentruar vetëm në personalitetin e heroit nacional Skënderbeut.

Përfundimi i luftës së parë botërore për studimin dhe shkrimin e historisë shqiptare ishte një katastrofë e vërtetë. Shqiptarët e humbën tutorin dhe mecenen shpirtmadh për të gjitha fushat e jetës kulturore dhe shtetërore – Monarkinë Austro-Hungareze – dhe ata i humbën kontaktet me personalitetet emëdha studiuese shqiptarofile nga perandoria e shumëpopujve. Italia qysh moti kishte lidhur me Shqipërinë fille të llojit kulturorë dhe shkencorë, shpesh në rrafshin e e studimit të gjuhës kishte arritur gjëra themelore dhe të qëndrueshme, por për studimin dhe shkrimin e historisë ajo nuk ka të ofrojë diçka të rëndësishme. Kështu edhe më shpresa historiografike e Shqipërisë koncentrohej në „Shkollën e Vjenës“ tani më e shkrirë nga e cila kanë dalur studiuesit e sotshëm të mrekullueshëm të gjuhës dhe historisë – Çabej, Buda, Hasan Çeka, dhe Laurasi. Në këtë pikëpamje një falënderim të ngrohtë i është borxh dy profesorëve të Universitetit të Vjenës – Karl Patsch dhe Norbert Jokl – të cilët i transmetojnë gjeneratat e mesluftës së Austrisë së vjetër, edhe më postum të Shqipërisë.

Për kohën e mesluftës (1919-1939) karakteristikë për studimin dhe shkrimin e historisë për dhe rreth Shqipërisë ishte ajo që gati e tëra sillej kryesisht rreth figurës dhe kohës së Skënderbeut dhe vetëm një pjesë ose problem i veçantë spezial – më së shumti nga diaspora – u rrahën më për së afërmi. Nga ana shqiptare janë për të u përmendur tre historiograf të Skënderbeut të cilët hedhin një dritë mbi situatën e historiografisë së Shqipërisë. Në vitin 1921 Fan Stilian Noli peshkopi i atëhershëm ortodoks publikoi „Historinë e Skënderbeut“ e para histori e bazuar në gjuhën shqipe. Noli, një polyglot dhe polihistorian i mrekullueshëm me prejardhje akademike, por edhe një artist i mrekullueshëm i fjalës, poet dhe përkthyes i Shekspirit, atëbotë i kërkoi të gjitha burimet, dokumentacionet, arkivat dhe publikimet e arritshme, i përmblodhi dhe i vlerësoi, që në këtë mënyrë të përmbledhë jo vetëm një vepër standarde shkencore por njëkohësisht një libër popullor – në një gjuhë të mrekullueshme poetike. Të papriturat e punës dhe tragjika e idealistit nacionalist dëshironte që përndryshe një kërkuesit aq të matur i kan qëndruar të fshehura disa burime vendimtare turke, kështu që ai në vitin 1947 – i shtyrë nga ndërgjegja e tij shkencore – duhej të i nënshtronte veprës së tij një revizion rrënjësor[22]. Në vitin 1924 në Shkodër (Skutari) i përkthyer në shqip doli punimi i disertacionit e historianit nga shkolla Vjeneze Dr. Xhevat Korça: „Tri pyetje nga jeta e Skënderbeut“ (gjerm.: „Drei Fragen aus dem Leben Skanderbegs“) e cila më shumë sillej rreth problemit se sa Skënderbeu ishte një sundues i pavarur shqiptar apo vazal i Venedikut dhe Romës e edhe i Neapelit. Mangësia e burimeve të sigurta për një përgjigje pozitive të kësaj pyetje dhe e diktuar nga shpirti nacionalist – por megjithatë fort e përmbledhur nga shkenca – për zgjidhjen e problemit e kanë nxitur autorin për të lënë mënjanë çdo kërkim tjetër historik. – Historiografi i tretë shqiptar Dr. Atanas Gegaj, një At Franciskan dhe apsolvent i Univerzitetit në Löwen (Louvain) në vitin 1937 e botoi disertacionin e tij mjaft të njohur dhe të plotë: „L’ Albanie et l’invasion turque au XV-e siecle, Paris, Lib. Or. P. Geuthner 1937“, e që fataliteti i tij ishte që ai ishte ndalur kryesisht në falsifikuesin e historisë Giammaria Biemmi, nga kjo iu nënshtrua një kritike shkatërruese të Babingerit dhe që atëherë mori distnacë nga çdo shkrim dhe kërkim historik. Një punë më shumë e dobët mbi Skënderbeun e një shqiptari që jetonte në SHBA K. Çakrezi është përmendur vetëm kalimthi.

Përndryshe në Shqipërinë e kohës së mesluftës kishte një punë relativisht të gjallë rreth historiografisë shqiptare, vetëm se kjo punë nuk ndodhi sistematikisht dhe në formë unitare por më shumë në formë hektike, nga disponimi ose për një prestigj individual. Por krahas këtyre kishte edhe kërkues të zellshëm dhe serioz burimesh dhe përmbledhës materialesh, të cilët, natyrisht, më shumë ndikonin në qetësinë e kthinave të studimit ose në qelitë e manasireve e të cilët rrallë publikonin pjesë të veçanta në gazetat dhe revistat e përgjithshme ose në broshurat e ngushta. Interesimi i ngushtë i Erës së Zogut (1925-1939) kundrejt punës serioze shkencore, e cila më së larti donte të lejonte një „Historiografi“ për personin e „Mbretit të të gjith shqiptarëve“, nuk lejonte një punë kolektive të rregulluar sistematikisht dhe shkencëtarisht dhe kurrfar instituti përgjegjës kërkues. Kështu, mësuesit dhe profesorët në shkolla të larta materialin historik për mësim duheshin ta përpunonin dhe ta përmbledhnin vetë me mundim dhe shpenzime të mëdha. Në të njëjtën formë duhej edhe disa dashamirë të historisë shqiptare – si Nef Losi, ose J. M. Qafëzezi – që në një punë të mundimshme dhe si individ pa ndihmën e askujt të i kërkonin, nxirrnin dhe lexonin shumë dokumente dhe përmendore historike nga arkivat e kishave dhe manastireve të vjetra, nga rrangullat private dhe publike. Një materie historiografike gati të paparë kanë dy revistat katolike në Shkodër: „Leka“ dhe „Hylli i Drites“[23], të arritura në bashkëpunim me diletantët dhe shpirtërorët dhe me shumë bashkëpuntorë nga kampet e tjera religjioze. Në këtë ndërlidhje janë për të u kujtuar dy anëtarët dhe mësuesit e Kolegjit Jezuit në Shkodër, tanimë i vdekuri F. Cordignano dhe profesorit sot me ndikim në Univerzitetin e Palermos, Prof. Zef (Giuseppe) Valentini, të cilët kanë sjellur punime – ndoshta jo drejtëpërdrejtë historiografike, por megjithatë punime të rëndësishme për shkrimin e historisë shqiptare – në gjuhën shqipe dhe italiane.

E këtu do duhej të përmendeshin edhe disa autorë të tjerë të huaj nga koha e mesluftës, të cilët i kanë shërbyer në mënyrë të tërthortë dhe drejtpërdrejt studimit historik të shqiptarëve pa dëshiruar këtu për të vrojtuar një rend kronologjik ose një vlerësim të përafërt. Në këtë ndërlidhje para së gjithash janë për të u përmendur një radhë e tërë e veprave, shkrimeve të vogla, hartimeve dhe reproduksioneve, të cilat sillen rreth gjuhës dhe letërsisë shqipe dhe që bien në një traditë të vjetër austriake, duke filluar me Gustav Meyer mbi Bilbilin-Pekmezi, Norbert Jokl, dy shqiptarët Justin Rrota dhe Eqrem Çabej e deri te mjeshtri plak i sotshëm Max Lambertz. Edhe nga ana italiane deri në luftën e dytë botërore kishte publikime të ndryshme dhe të vlefshme linguistike dhe literarhistorike, si nga Tagliavini dhe Gaetano Petrotta. Në të njëjtën kohë kanë dalur punime të vlefshme të studiuesve të gjuhës nga Gjermania ose të tjerëve nga Europa – si nga G. Weigand dhe M. Baric – të cilët kërkonin prejardhjen historike të gjuhës shqipe. Dhe këtu do duhej të përmendeshin posaqërisht ato publikime të cilat e japin një përfundim mbi prejardhjen ilire të shqiptarëve: H. Krahe, „Die alten balkanillyrischen geographischen Namen, 1925 (Emrat e vjetër gjeografik ballkanoilir)“ dhe „Lexikon altillyrischer Personennamen, 1929 (Leksikon i emrave të personave ilir), C. Patsch „Ilirët. Tirana 1923“ dhe „Gjendja ekonomike e kulturore e Shqipnisë në kohën e kalueme, Tiranë 1925“, pastaj një radhë e tërë e punimeve nga N. Jokl (që nga 1922) dhe nga F. Ribeko (nga 1907 deri 1941) etj. Me rëndësi të veçantë për kërkimin historik dhe shkrimin e historisë shqiptare ishin gjetjet arkeologjike në gërmimet e udhëhequra nga Italianët (L. M. Ugolini) dhe francezët (Leon Rey) në Pojani (Apollonia) dhe Butrint (Buthroton) dhe në gërmimet në fushat e varreve të Komanit, Feniqit (Foinike) etj., si edhe gjetjet nga vërshimet e Liqenit Maliq, dëshmimet e të cilave përmes antikës arrijnë deri në kohën e neolitit. Francezët dhe italianët rezultatet e të dhënave të tyre ia kanë ofruar botës me fotografi dhe me fjalë dhe me publikime speziale shkencore; kësaj tradite i qëndroj besnik edhe udhëheqësi i sotëm i të gjitha punimeve arkeologjike Hasan Ceka dhe kolektivi i tij. Përmes gjetjeve të shumta dhe të veçanta në qytetet e ndryshme të gërmuara të Shqipërisë, sot është e mundur që historiografia shqiptare të argumentojë autoktoninë mijëvjeqare, të provohet ndërlidhja e brendshme në mes të Ilirëve dhe Shqiptarëve dhe të kundërdëshmohet teza e editorëve të historisë së madhe„Geschichte der Völker Jugoslawiens (Historia e popujve të Jugosllavisë)“ - B. Grafenauer D.Perovic und J. Sidalec – sipas të cilëve shqiptarët kanë emigruar së bashku me sllavët në Shqipëri, në të njëjtën gravurë gjetjet shqiptare kundërdëshmojnë edhe kundër etnografëve Vukosavljevic, Trifunovski und Stoikovic-Martic të cilët pas invazionit sllav shqiptarëve u japin rolin e një pakice të vogël.

Në këtë pikpamje fatkeqësisht mashtruan dhe mëkatuan qysh para disa dhjetëvjetshave edhe A. Seliscev („Slavianskoia naselenije v Albanii“ Sofia, 1931), V. Pervan e edhe vet G. Weigand.[24] Kundër përmbledhjeve të njëjta të bashkështetasve të tij Jugosllav ka kundërshtuar Sufflay në shumë shkrime dhe publikime, në mes tjerash 1) „ povijest sjevernih Arbanasa“, Beograd 1924; 2) „Städte und Burgen Albaniens, hauptsächlich während des Mittelalters“, Wien-Leipzig 1924; 3) „Srbi i Arbanasi – Njihova simbiosa u srednjem veku“, Beograd 1925; editimi i veprës së tij të vëllimshme dokumentuese „Gjuragj Kastrioti Skenderbeg i Arbanija u petnaestom veku“ sjellur nga Dr. J. Adonic (Beograd 1942), ai nuk e mbijetoi më. – Nga ana rumune në shek. 20. janë bërë të njohura disa punime historiografike nga Feder Constantin Marinescos („Melanges de l’Ecole Rozmaine“, Paris 1923). Italianët në vitet e 30. ishin të përfaqësuar nga G. M. Monti („La storia dell’ Albania e le sue fonti napoletani“, Studi Albanesi 1931. etj.). Nga ana e historiografëve gjermanë të kësaj kohe shkëlqejnë orientalisti Franz Babinger dhe Georg Stadtmüller. Babinger e ka përkthyer dhe komentuar në gjermanishte pjesën përgjegjëse të Shqipërisë nga përshkrimi i një udhëtimi në turqishte të Evlia Celebi-t („Evlia Celebi Sejahat-Namesi, Derse-adet“, 1314) nga shek. 17 dhe ua ka lënë shqiptarëve për përkthim në gjuhën shqipe (Tiranë 1930). Më me rëndësi për shkrimin e historisë shqiptare është publikimi i tij për „Themelimin e Elbasanit“ („Die Gründung von Elbasan“ Berlin 1931). Momentalisht Babinger është i zënë me paraqitjen e paraardhësit të shqiptarëve Skënderbeun, të cilën ai vijimisht – në përkthim në gjuhën shqipe – e publikon në revistën „Shejzat“ në Romë. Nga koha e fundit me rëndësi të madhe për të u përmendur është vepra voluminoze „Mehmet der Eroberer und seine Zeit (Mehmet pushtuesi dhe koha e tij)“, München 1953 dhe italisht Torino 1957. G. Stadtmüller është marrë më shumë me historinë e hershme të Shqipërisë dhe është munduar për problemin e një vendi themelor të prejardhjes së shqiptarëve; rreth kësaj ai ka hapur perspektiva krejt të reja për një shkrim përmbledhës të historisë. Më së shumti punimet e Stadtmüller janë publikuar në vitet 1039 – 43 në revistat „Leka“ dhe „Hylli i Dritës“ (Shkodër) në përkthim në shqipe; këtu ato dalin nga kornizat e kohës së dhënë dhe i takojnë kapitullit të ardhshëm![25]

Një studim më sistematik dhe më shkencorë historik në Shqipëri është vendosur rreth vitit 1941, së paku sa i përket historisë nacionale. Pas okupimit të vendit nga trupat italiane – 7. Prill 1939 – dhe pas ngritjes së „Protektoratit Shqipëria“, në Tiranë u themelua instituti i parë kërkimor „Instituti Mbretnuer i Studimeve Shqiptare (Ital. Reale Instituto di Studi Albanesi). Ai mbante dy degë, një degë për gjuhësi dhe një për histori. Dega për historinë para së gjithash duhej të i mbledhte dhe të i sekuestronte të gjitha burimet dhe dokumentet historike të cilat kanë të bëjnë me historinë e Shqipërisë, njejtë edhe të gjitha përmendoret dhe gjetjet arkeologjike njëkohësisht duhej të bliheshin apo në një mikrofilm të incizoheshin të gjitha publikimet e mundshme të të gjitha kohërave që do të mund të arriheshin. Për këtë qëllim për bashkëpunim ishin ftuar të gjithë shkenctarët dhe historianët shqiptarë. Vet italianët, për çudi, - ndoshta për shkaqe të kuptueshme – kanë qëndruar relativisht të rezervuar me përjashtim të lartëpërmendurit S. Valentini SJ, i cili qysh më herët kishte sjellur mjaft shumë punime për shkrimin historik të Shqipërisë. Është për të iu falënderuar iniciativës së tij që në vitet 1943 dhe 1944 për publikimet e para – dhe të fundit – voluminoze të institutit – një vëllim i parë me format të madh dhe me 472 faqe -me titullin „Studime e Tekste (ital. Studi e Testi)“ me një studim hyrës juridik për „Kanuni i Lekë Dukagjinit“ dhe një vëllim i dytë me titull të njëjtë por me studime të posaçme për shkrimet e vjetra dhe gjetjet arkeologjike nga vendet e ndryshme të gërmuara në Shqipëri. Konfliktet e luftës dhe luftërat nacionalçlirimtare kundër italianëve kanë dhënë punë frytëdhënëse në dhe me institutin madje e kanë sjellur gati në paralizim dhe materialin e filluar dhe të grumbulluar e kanë lënë të zhduket. Të njëjtit fat iu nënshtruan edhe dy revistat në Shkodër „Leka“ dhe „Hylli i Drites“ të cilat me marrjen e pushtetit nga „Partia e Punës“ më 29 Nëntorë 1944 duhej ta rirendisnin punën e tyre.

Se si vajti kërkimi dhe shkrimi i historik nga pikpamja shqiptare në mes të viteve 1944 dhe 1950 është vështirë të gjurmohet. Të gjitha kërkimet dhe pyetjet e mëpastajme personale tek vendet më të larta administrative dhe shkencore në Tiranë qëndruan pa rezultat, edhe pse përndryshe ata për përmbledhësin e nënshkruar lëshojnë pe. Por nga aluzionet e sigurta mund të përfundojmë si vijon: Në kohën e atëhershme pas marrjes së pushtetit ishte një eufori dhe një dalldi e pashoqe në të cilën para së gjithash „historikisht“ paraqiteshin vetëm punët heroike të partizanëve dhe udhëheqësve të tyre. Por këtu bie natë era e ministrit të brendshëm Koçi Xoxe i cili dëshironte të mbahej me Jugosllavinë dhe të tërën që ishte disi nacionaliste, kulturore dhe intelektuale kërkonte që ta shtypte. Atëbotë janë zhdukur nga faqja e dheut edhe disa përmbledhje të vlefshme historike – si psh. ato të Jezuitëve dhe Franciskanëve në Shkodër – dhe disa studiues nacional – Dr. Xhevat Korça dhe Lef Nosi i vjetër – u dërguan në kampin e vdekjes. Për çudi vet Jugosllavia kundrejt shqiptarëve dhe historisë së tyre ka mbajtur një qëndrim krejt tjetër, gati të kundërt. Ajo jo vetëm që ka mbledhur material të shumtë të rrezikuar nga Shqipëria dhe e ka sjellur në Beograd dhe iu ka lënë në përdorim instituteve të ndryshme albanologjike, por edhe është përpjekur që të themelohen seminare dhe institute studiuese albanologjike dhe që të profesionalizohen studiues dhe shkenctarë përgjegjës.[26]

Në të njëjtën formë edhe nga bota e jashtme në kohën e viteve 1940 deri 1950 nuk janë bërë të njohura kurrfar punimesh historiografike për historinë shqiptare. Vetëm punimet e udhëhequra nga G. Stadtmüller, pastaj ato të Jugosllavit Dr. J. Radonic (1942) editimi i sjellur nga ato që i kishte lënë Sufflay për Skënderbeun si dhe disa punime të vogla të vet editorit. Të njohura u bënë më shumë publikime të italianit D. Mustilli (1941/42) mbi gjetjet arkeologjike në Shqipëri dhe vlerësimi i tyre historiografik. Edhe më shumë goditi si rrufeja nga qielli i hapur kur Fan Noli 1947 dhe 1949 e botoi Skënderbeun e tij të „rishqyrtuar dhe të kontrolluar në formë kritike“ („a’ revised and critieal history of Scanderbeg“ in Biography of F. S. Noli, Boston, 1960, p. 132!) edhe atë në gjuhën angleze dhe shqipe (New York dhe Boston). Qysh nga 1921 Noli i kishte kërkuar të gjitha burimet dhe publikimet e rishtjelluara për Skënderbeun – Radonic i ka rrëshqitur – dhe ishte ishte ndeshur në disa kronist turq – si JOM Aschik-Pasha-Zade dhe Saad-ed-din –, të cilët me Skënderbeun më shumë e kishin fiksuar një tribun vetëmohues popullor dhe luftëtar romantik lirie. Kjo në shpirtin e gjerë filozofik të F. Nolit mund të ket ndikuar si një shok i fuqishëm dhe dhe të shtrembëroj gati në të kundërtën pikpamjen e tij të mëhershme për heroin e dashur nacional. Në një paraqitje të një ndeshjeje luftarake në mes të Skënderbeut dhe Ballaban Pashës një renegati shqiptar në shërbim të turqve Noli i përdorë ato fjalë të cilat buçasin thellë si një bubullimë në kokën e çdo nacionalisti:

,Ishte një duel në mes të dy mjeshtërve të artit luftarak bashibozukian . Qysh në takimin e parë ishte e qartë që Skënderbeu ndeshur me një të llojit të vet!’

- Rreth vitit 1950 në skenë dolën dia autorë të rinjë turq – nën ta posaqërisht Halil Inalcik –, të cilët në saje të arkivave në Stamboll etj. rrahën temat shqiptare.[27] Entuziazmi i parë i shqiptarëve të cilët gjitahshtu pritnin një qartësi nga arkivat e vjetra të Portës së Lartë – edhepse Babinger shumë më herët kishte bërë të ditur për frytëdhënjen e mangët – ishin zhgënjyer mjaft shumë, pjesërisht ishin edhe për shkak të mangësisë historiografike të autorëve.

Edhe aq më shumë lëvizet vet në Shqipëri. Pas likuidimit të ministrit të „lig“ Koçi Xoxe“ dhe erës së tij në v. 1948. dhe me mbështetjen më të fortë të Shqipërisë në Moskën dhe me shtetet e tjera socialiste të lindjes, fillon një marrje e gjallë me temat historike. Është interesant që rifillimi i kërkimit dhe shkrimit historik ndahej në katër drejtime pune të ndara fortë nga njëra tjetra: 1) Historia e veçantë e Shqipërisë dhe e Popullit Shqiptar, 2) Arkeologjia, 3) Etnografia dhe 4) Historia e artit dhe arkitekturës në Shqipëri, e krahas këtyre fushave më shumë historike, vetëkuptimthi, u punua – në përputhje me kërkesën e „Lidhjes shqiptare (1878)“: „Letërsia dhe historia“, përkatësisht në përputhje me ndarjen e institutit të parë studimor (1941) në një degë për histori dhe për gjuhë – edhe në studimin e gjuhësisë dhe historisë së letërsisë. Këto përpjekje të ndryshme historiografike e edhe të tjera e morën një shtytje të fuqishme pas kthimit të kuadrove të para të akademikëve të rinj nga Rusia dhe shtetet e tjera të lindjes. Dhe për një kohë të shkurtër u krijua një turmë e ngjeshur në kërkimin dhe shkrimin historik shqiptar i cili shprehjen e tij më të fuqishme e gjeti përmes punimeve të panumërta si: hartimeve, monografive e madje edhe të veprave voluminoze. Publikimet e shumta pasonin në „Buletin i Shkencave Shoqërore“ i cili ishte themeluar në vitin 1947 por i publikuar në volum të kuartit të mesëm dhe shpesh deri në 250 faqe, një rëndësi të njëjtë me vëllim gati të njëjtë ishte revista e përmuajshme „Nëntori“ „Organ i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë“ (filloi 1953). Të gjitha këto përpjekje u kurorëzuan me themelimin e universitetit të parë shqiptar „Universiteti Shtetëror“ në v. 1957, përkatësisht me dedeikimin e një dege të posaçme shkencore për histori dhe gjuhësi. Nga kjo degë në vitin 1959. doli historia e parë shkencore e Shqipërisë gati komplete „Historia e Shqipërisë“ për të cilën do të flitet edhe më.

Do të qonte shumë larg dhe do t’i kalonte kornizat e këtij referati po të donim të i paraqisnim dhe të i vlersonim veç e veç të gjitha punimet historiografike, etnografike e kulturore dhe artistike historike të viteve të 50, e gjithashtu një byrokraci zemërngushtë autorit të nënshkruar nuk i kishte lënë në disponim të gjitha materialet e domosdoshme për të cilat ai ishte lutur. Për këtë arsye ne do të ndalemi në një hartim të shkurtë të dy autorëve Aleks Buda dhe Stefanaq Pollo (në Buletini 1959, nr. 4.) me titull „Historiografia Shqiptare gjatë Pushtetit Popullor (1944-1959). Në vitet 1952-57 shumica e bashkëpuntorëve të sektorit të historiografisë studimin dhe përmbledhjen e materies së domosdoshme  ia kanë kushtuar një historie të përgjithshme të Shqipërisë. Në vitin 1958 tekstet e parapërgatitura iu nënshtruan një kritike të përbashkët dhe në shumë qytete të Shqipërisë u vendosën në diskusion. U mor edhe një vlerësim kalimtar i instituteve dhe akademive të Shkencave në Moskë dhe Sofje. Pas një kontrollimi të përsëritur dhe revizionimi të materialit të paraqitur doli vëllimi i parë „Historia e Shqipërisë“ për 15 vjetorin e themelimit të Republikës Popullore të Shqipërisë. Ky vëllim përmbledhë 544 faqe, kuarton kohën nga Neoliti deri në vitin 1939 (deri në Tanzimat).

Në ndërkohë shumë autorë individualisht dhe në fusha të ndryshme speziale i kanë përmbledhur dhe publikuar punimet e tyre. Me historinë politike dhe me luftërat e Skënderbeut kundër turqve është marrë A. Buda (Bul., 1951 dhe 1954). Një vëmendje të posaçme luftërave çlirimitare shqiptare në shek. 15.-17. i përkushton Zamputi (Bul. 1953-1959). Për të sjellur një qartësi mbi marrëdhëniet sunduese nën feudalët e mëdhenj në Shkodër ka provuar St. Naçi (Bul. 1958). Historia e krijimit të kryqytetit Tirana vjen nga pena e K. Frashërit (Bul. 1955). Marrëdhënjet mike në të kaluarën në mes të Rusisë dhe Shqipërisë i ka hulumtuar Buda (Bul. 1955). Interesante janë përpjekjet historiografike për përmledhjen e kohës së re të Shqipërisë: këtu vëhen paralele dhe lidhje transversale me historinë e Rusisë të cilat një historian objektiv nuk mund të i ndjek. Kështu S. Pollo në Buletini 1955 dhe në një Broshurë luftërat çlirimtare të shqiptarëve të v. 1911. provon të i sjell në ndërlidhje me revolucionin rus 1905-1907; K. Frasheri kryengritjen e madhe në Shqipërinë e Mesme 1914-1915 (Bul., 1954). Në këtë ndërlidhje S. Shpuza sjell lëvizjet revolucionare të Qershorit 1924. nën udhëheqjen e Fan Nolit (Bul. 1954). Në ndërlidhje të ngushtë me këtë problem historik M. Belegu i shqyrton shkaqet të cilat kanë sjellur deri tek dështimi i përpjekjeve dhe luftërave demokratike dhe deri te përforcimi i pozitës së A. Zogut – të presidentit të mëvonshëm shtetërorë dhe „Mbret i Shqiptarëve“ – (Bul., 1957). Natyrisht, krijimit të Partisë Komuniste të Shqipërisë dhe formacioneve luftarake „nacionalçlirimtare“ iu është kushtuar një vëmendje e posaçme (Nd. Plasari në Bul., 1956 dhe 1958). Dhe studimeve dhe kërkimeve të njejta – posaçërisht mbi marrëdhënjet në mes të klasave të puntorëve dhe fshatarëve – iu nënshtruan K. Misha (Bul., 1953, 1955, 1957), P. Lalaj (Bul., 1955, 1957), Nd. Plasari dhe A. Uçi (Bul., 1958) si edhe Xh. Frashëri (Bul. 1957).

Kërkimi dhe shkrimi historik shqiptar në vitet e 50. nuk është kufizuar vetëm në veprimtarinë e grupit të madh të bashkpuntorëve të „Buletini i Shkencave Shoqërore“ ose më vonë në punën e Institutit Shtetëror për Historiografi dhe Gjuhësi, por gati çdo institucion i lartë bile edhe „Administrata Çëndrore e Partisë së Punës e Shqipërisë“, Ministria e Arsimit dhe e Kulturës në Tiranë etj. ka formuar degë të veçanta për shkrimin historik dhe shpesh ka sjellur edhe publikime të shkëlqyshme me fjalë dhe fotografi. Posaçërisht ndër më të bukurat janë punimet e publikuara etnologjike dhe paraqitjet me fotografi në shtypje shumëngjyrëshe të sektorit të posaçëm të Universitetit – Sektori i Etnografisë – nën udhëheqjen e Androkli Kostalaris, ku njeriu duhet të shtanget nga habia çka një diletant ose amator shqiptar – si drejtori i muzeut etnologjik në Tiranë, Rrok Zojzi, një ish-mësues i shkollës fillore –mund të realizojë si shkenctarë dhe organizatorë. Në të njëjtin drejtim të një mjeshtrie shkencore rrahin punimet arkeologjike të njëfar Hasan Cekajt, publikimet literar-historike të njëfar Dhimitër Shuteriqit, dhe monografitë literar-historike të përkthyesit të Schiler-it Shakespeare-it dhe Faustit të Goethe-s Skënder Laurasit („Petro Laurasi, jeta dhe veprat, Tiranë 1958) etj.

Provat shijuese nga kërkimi dhe shkrimi i historisë shqiptare të paraqitura deri më tani të cilat në asnjë formë nuk synojnë të jenë të plota, do duhej të shqisnin vetëm sfondin nga i cili ka dalur historia e parë autoktone e Shqipërisë „Historia e Shqipërisë (1959)“. Ajo natyrisht nuk mund të jetë e plotë, ajo mund të ketë edhe mangësi dhe zbrazësira, por ajo i ka në vete të gjitha mirësitë e një historie të vërtetë popullore në bazën shkencore. Pjesa e saj e parë vetëm qëndron e shtypur para nesh me një madhësi të imponuar dhe me një përmbajtje jashtzakonisht të pasur; autorët e kanë hapur jetën dhe ndikimin e popullit shqiptar nga të gjitha anët dhe mund të konstatonin që ky popull, e meriton nëse jo një prioritet nga popujt e tjerë të Europës, atëherë së paku një vlerësim të njëjtë. Pjesa e dytë „Historia e Shqipërisë“ – rreth 400 faqe të shtypura në formë skripti – sjell nga koha e Tanzimatit deri në vitin 1944; edhe sot shërben si ekzemplarë doracak për mësues dhe dëgjues në shkollat e larta. Pjesa e tretë, e menduar deri në kohën e tashme ende është një fshehtësi; këtu mund të jenë të orientuara shoshitjet joshkencore.

Poqëse ne këtu shkurtimisht dëshirojmë ta nënvizojmë edhe hartimin historiografik të një milion e gjysëm shqiptarëve në botën e jashtme, ashtu për plotësinë e kuriozitetit: Në Jugosllavi kohëve të fundit janë katër albanolog me rëndësi të cilët janë bërë të njohur, të cilët veprojnë si Docent Univerziteti dhe kanë sjellur mjaft publikime të vlefshme: 1) Orientalisti Hasan Kaleshi; 2) Sociologu dhe etnologu Mark Kakariqi; 3) Filologu Idriz Ajeti dhe 4) Folkloristi Anton Çetta, në rrethin e tyre bën pjesë edhe albanologu serb nga Kosova Prof. Dr. Dancetovic (Univ. Beograd).

Në Itali momentalisht ndikojnë dy shqiptarë profesor Universiteti, njëri – Ernest Koliqi – në Romë dhe i dyti – Namik Resuli – në Torino; që të dytë mirren me letërsinë shqipe në kuptimin më të gjerë dhe kanë sjellur punime të rëndësishme. Nga fusha e Ernest Koliqit rrjedh e përmuajshmja „Shejzat“ e cila kërkon për të zëvendësuar të vjetrën „Hylli i Dritës“ e redaktor i së cilës është lektori në Mynih Martin Camaj. Si albanolog janë për të u përmendur edhe arbëreshi Prof. Shiro dhe shqiptari Prof. Zef Valentini. Në SH.B.A.në Universitetin Columbia veprojnë dy shqiptarët Mehmet Beqiraj dhe Stavro Skëndi, ky i fundit ka sjellur publikacione të shquara – edhe për Institutin e Juglindjes në Mynih. Në Londër në vitin 1957 doli një publikim i emigrantit shqiptar Tajar Zavalani „Historia e Shqipnis“, një vepër e fuqishme patriotike e cila nuk i prek as metodat e shkencës dhe historiografisë e as burimet në dispozicion por gjithashtu shekuj të tërë lë të paprekur. Kjo kritikë do duhej të shërbente për të mbrojtur nderin e popullit shqiptar, ngase Zavalani në konferencat internacionale përkujdeset për të u vendosur në pozë sikur ai të kishte shkruar historinë e parë të Shqipërisë.

Kur autori i nënshkruar e lëshoj Tiranën – pas një muaj qëndrimi në Shqipëri – dëgjoj që në atë çast kishte arritur profesori i Sorbonne-s Zacharie Mayan një albanolog me nam. Mayan e ka shkruar librin e mrekullueshëm „Les Etrusques commencent a parler“. Kjo vepër u përvetësua herët dhe u përkthye në shumë gjuhë të Europës. Ajo është e prirë ashtu që të mund të heshte perspektiva të thella në të kaluarën më të vjetër të Europës dhe të mund të shqisë horizontet e fuqishme të historisë kulturore Europiane. Pra, shqiptarët kishin arsye për të u lumnuar. Po, ata e librin e pranuan me skepticizëm dhe e refuzuan shkencëtarisht. Autori i nënshkruar e la vendin e tij me bindjen më të fortë që së shpejti shkrimi dhe kërkimi historik rreth dhe për Shqipërinë nuk do të ketë më ngjashmëri me romanin e Karl May „Durch das Land der Skipetaren“![28]

------------------------------------------------------------------------

[1]     Gobineau, J. A., Der Albanesen in antropo. Hinsischt, 1897.

[2]     Gjeografi Ptolemeus flet për herë të parë për prejardhjen ilire të shqiptarëve.

[3]     Deri më sot nuk është konstatuar me siguri se sa ju ka zgjatur provinca Illyrcum romakëve dhe se sa ajo ka përmbledhur vetëm ilirët apo edhe popujt e tjerë; kjo për më tepër kur në tre shekujt e fundit të sundimit romak (shek. V-VII) u shpërngulën popujt sllav dhe gotik në hapsirën shqiptare. Sundimi bizantin në të kundërtën hapsirën shqiptare e ka ndarë në temata sipas pikëshikimeve ushtarake dhe kështu ka kërcyer shumë kufij etnologjik në lëmijt anësorë.

[4]     Nocionet Shqipëria dhe shqipëtar kanë një histori tejet të re të krijimit të tyre dhe në provenciencën e tyre etimologjike nuk janë ende sa duhet të sqaruara.

[5]     Jashtë kufijve të sotshëm politik të Shqipërisë jetojnë gati edhe gjysma tjetër e shqiptarëve. Në Jugosllavi janë rreth 1. Milion, në Turqi rreth 350.000, në Greqi rreth 60.000 në Itali ndoshta 100.000 në SHBA dhe në vendet tjera të botës gjithashtu rreth 100.000.

[6]     Instituti kërkimor i Tiranës mund të ket hetuar një shtet të parë feudal nacional – „Shteti i Arbërit“ – në shek. 12. –shih „Historia e Shqipërisë“, Tirana 1955, f. 33.

[7]     Populli shqiptar i ka dhënë perandorisë turke një radhë vezirësh dhe vezirësh të mëdhenj, pastaj pushtetarë të mëdhenj dhe mjeshtër gjenial të ndërtimit madje edhe një shtresë sunduesish.

[8]     I publikuar për herë të parë në botimin jubilar „Naim Frashëri, 1925“ (57.ff.) në editimn vetiak të shoqërisë studentore „ALBANIA“ Wien, Graz, 1925. Si artikull dhe studim i posaçëm në revistën „LEKA“, Shkodër, 1936, i pandryshuar u mor nga vepra e mësimit „Bota Shqiptare“, 1943 (F. 346), njëjtë nga Max Lambertz „Albanesisches Lesebuch“Verl. Otto Harrasowitz, 1948, njejtë nga revista muslimane „Jeta Mysylmane Shqiptare“ V. vol., f. 18ff., Detroit (U.S.A0 1957. etj.

[9]     Nga ky epos nacional qëndron një përkthim i mrekullueshëm dhe gjenial nga Max Lambertz „Die Laute des Hochlandes“, Oldeburg, München 1958.

[10]    Shqiptarët veten e quajnë Shqiptarë = Djem shqiponje, ndoshta për shkak të pamjes së tyre të jashtme.

[11]    Baron Nopcsa, i cili vite të tëra ka jetuar në fiset shqiptare të maleve, duhej të ishte i mrekulluar nga shkathtësia dhe talenti artistik i njeriut të gati të pamësuar në ndërtim, në ndërtimin e mjeteve shtëpiake, në përpjekjet e tija etj.(shih. Nopcsa: Albanien, Bauten - Trachten - Geräte, 1925).- Prof. Markgraf ("In Albaniens Bergen", 1927) gjatë kërkimit të Gentianave shqiptare në alpet shqiptare ka konstatuar që shqiptarët mund ta bëjnë edhe ujin të ecë përpjetë! – Në kohën e fundit, teknikë dhe instruktorë të huaj kanë konstatuar gati njëzëri që shqiptarët në gjërat teknike janë tejet zbulues dhe improvizatorë të mëdhenj.

[12]    Deti edhe kos m'u ba, -per-shqiptarin - lugë nuk ka!

[13]    Nga shkrimet e tyre të cilat trajtojnë tema shqiptare janë për të u përmendur: Pouqueville, Reise durch Morea u. Albanien (1807); Lord Byron, Child Harolds Pilgrimage (1811); T. C. Hobhouse, A journey  through Albania during the years 1809 and 1810, 1813); W. M. Leake, Researches in Greece 1814  (jetoj 10 vjet atje dhe fliste ngapak shqip); Th. Sm. Hughes, Voyage a Janina en Albanie (1821); J. Manzour Efendi, Memoires sur l'Albanie (1827) etj.

[14]    Në mesin e këtyre burrave shquhen: Giulio (Jul) Variboba, Gabriele Dosa, Antonio F. Santori, Giuseppe Serembe, Vincenzo Dorsa,  Giuseppe Schiro dhe posaçërisht literatët dhe poetët e mëdhenj Girolamo (Jeronim) De Rada und Demetrio Camarda; si politikan është paraqitur ministerpresidenti i madh italian Crispi. Në rrethin e këtyre ishte edhe princesha rumune me prejardhje shqiptare, Elena Ghica (Gjika), nga e cila rrjedh thënja "Pa rilindje letrare s ka politikë“.

[15]    Për të u lavdëruar nga të gjithë udhëheqësit shqiptarë në Konstandinopojë janë: Dy vëllezërit musliman Sami dhe Naim Frasheri, i pari njëri ndër poetët më të mëdhenj të Shqipërisë, pastaj ortodoksi Jani Vreto dhe katoliku Pashko Vasa. Është folur shumë që Sami Frasheri i ka sjellur bazat shkencore të një turkologjie për një studim të gjuhës dhe letërsisë dhe një historiografie turke, ai ishte edhe një gramatikan i mrekullueshëm shqiptar, letrar dhe dramaturg por megjithatë – për shkak të mangësisë së materialit dhe bazave të tjera – nuk qe e mundur që ai të shkruaj një histori shqiptare!

[16]    Në këtë kohë aq të varfër të historisë shqiptare atbotë „serbomadhi“ Spiridon Gjorgjeviq i cili vepronte si zhurnalist në Vjenë, ka përmbledhur mjaft shkrime  „historike“, me të cilat ai si me një kofe me fëlliqësira ka spërkatur mbi koën e shqiptarëve dhe në fund i paraqet si „serb të shqiptarizuar“ ose „shqiptarë të grecizuar“. Shih "Reiseblätter aus Montenegro und Albanien", 1878; "Ethnograph. Studien in Oberalbanien", 1880; "Oberalbanien und seine Liga", 1881; "Makedonien und Altserbien", 1889, usw.- Këto shpifje të ulta kundër çdo gjëje shqiptare vazhdonte edhe më tutje mbi tërë „Serbinë e madhe“ të mëvonshme deri te ministërpresidenti Vladan Gjorgjeviq në librin e tij "Albanien und die Grossmächte" (1913), që kinse me futje të të dhënave shkencore provonte të i paraqiste shqiptarët si gjallesa të përziera me bisht majmuni.

[17]    Atbotë Austria si hap qetësimi e mori të drejtën për okupimin e Bosnjes dhe Hercegovinës, Anglia „Mandatin“ mbi Qipron, Italia ende e pafuqishme e cila e lajmëroj pritjen për disa pjesë të caktuara të Shqipërisë u kthye duarthatë.

[18]    Turqia territorit të fisit të Mirditës qysh herët iu kishte dhënë të drejtën e lirisë dhe privilegjave.

[19]    Ndër ta shquhen: Kopitar, Griesebach, Safarik, Bopp, Stier, Miklosich, Schuchardt, u.a. Sprachforscher; në mesin e historianëve Hopf, Hammer-Purgstall, Paganel, Fallmerayer, Makuscheff, Herzberg, Jirecek, Zinkeisen und Zippel; si Albanologe në kuptimin më të plotë ka shkruar dhe vepuar konzuli austriak në Shqipëri J. G. v. Hahn ("Albanesische Studien" uam.).

[20]    Këto raporte konsulare edhe sot paraqesin një gjetje t mrekullueshme për një studim albanologjik. – Nga konzulët në Shqipëri shkëlqejnë disa shkenctarë dhe historian: Hahn, Pisko, Ippen, Rappaport ua.

[21]    Shumica e historianëve të shek. 19 janë mbështetur në veprën e Marin Barletit (Marin Barletius) "Historie de Vita et Gestis Seanderbegi, Epirotarum Principisll (1509). Historianët më të rinjë e kanë marrë për bazë të shkrimit të tyre historik veprën e Giammaria Biemmi's "Istoria di Giorgio Castrioto detto Scander-Begh (1742) dhe – sipas abinger – kanë rënë viktimë e një sharllatani dhe një falsifikuesi të historisë; Biemmi thirret në njëfar Anonymus oder Antibarensis, ("Historia Scanderbegi, edita per quendam Albanesem",1480), vepra e të cilit humbur përgjithmonë dhe me siguri nuk ka ekzistuar kurrë.

[22]    Publikimi i parë i Fan Nolit në vitin 1921 mban titullin "Historia e Skenderbeut (Gjergj Kastriotit), Mbretit të Shqiperisë 1412-1468, Prej Peshkopit Theofan (Fan S. Noli), Boston, Shtypëhkronja "Dielli", 1921.- Në v.1947 Noli e publikoi një vepër dokumentuese në gjuhën angleze për Skënderbeun, ku ai i përmbledhë të gjitha dokumentet dhe shkrimet e arritshme deri atëherë – në mes tjerash edhe ato burime turke të panjohura të shek. X. Vepra mban titullin: "Georg Castrioti Scanderbeg (1405-1468) by Bishop Fan Stylian Noli Ph.D., Intern. Univers. Press, New York. Këtu Noli përcakton qëndrimin kritik kundër përmbledhjes së Babinger-it mbi Biemmi-n (f. 78).

[23]    Këtu nuk duhet harruar revistën e Midhat Frashërit (Lumo Skendo) "DRITA" (Tirana) i cili kishte vdekur në emigrim!

[24]    Këtu duhet të futet që Joh. Thunmann ("Untersuchungen über die Geschichte der östlichen europäischen Völker", 1774) e ka futur ndërlidhjen e brendshme në mes të ilirëve dhe shqiptarëve gjuhësisht dhe historikisht.

[25]    Në mesin e punimeve të tjera të Stadtmüller-it këtu me rëndësi janë: "Osmanische Reichsgeschichte und balkanische Volksgeschichte", Sonderabdruck aus der Leipziger Vierteljahreszeitschr. f. Südosteuropa. April 1939 (besprochen und kommentiert von unterzeichneten Verf. in der "Leka" (März 1943); 2.) "Forschungen zur alban. Frühgeschichte" im Archivum Europae Centro-Orientalis", 1941, und 3.) "Historia shqiptare në pikëpamje tä kombsis si problem gjurmimesh", "Hylli i   Dritës", Shkodër 1942.

[26]    Njëri nga këta, shqiptari kosovar Dr. Hasan Kaleshi, ishte i pranishëm si referues në konferencën vjeshtore të Shoqërisë së Europës Juglindore 1962.

[27]    Aschik Pascha Zade: Tevarih - i- Al - Osmandan,  Istanbul 1332 (1918); e njëjta tek Znj. Giese: Die Altosmanische Chronik des Ashik Pasha Zade, Leipzig 1922.- Saad-Ed-Din: Tadsch ut Tevarih, Istanbul, 1279 (1862).- vergl. auch Urudsch bei F. Babinger: Tewarikhi -A1-i-Osman, Hannover 1925 (Frühosmanische Jahrbücher des Urudsch!).

[28]    Për shkak të mangësisë së vendit duhej të largohej biblografia!

Pregatiti: Albert Ramaj

www.albanovaonline.com