Po, un‘ jam n‘ t‘ v‘rtet‘ Petraq Minari, shqiptar i kulluar



Eruditi Konica dhe letrari Noli, sipas kujtimeve

origjinale t‘ kor¨arit 104 vje¨ar Peter Minnar

 

nga Klajd Kapinova, Manhattan New York

 

Ja q‘ ndodh edhe k‘shtu...

 

Koh‘t e fundit kam par‘ nj‘ lib‘r voluminoz, t‘ botuar n‘ New York, e cila p‘rinformacionin e pasur dhe shum‘ foto origjinale t‘ panjohura m‘ par‘ ‘sht‘ emir‘seardhur n‘ komunitetin amerikano-shqiptar‘. ‚do lib‘r i shkruar mir‘ osekeq, ka vler‘n e vet dhe autori mbetet i nderuar, mbasi n‘ vorbull‘n e jet‘splot konkurenc‘ e mbijetese n‘ ShBA, ka sakrifikuar koh‘n e ¨muar, p‘r t'iofruar lexuesit nj‘ informacion divulgues informativ e p‘rshkrues. Kjo nuk dot‘ thot‘, se p‘r p‘rmbajtjen e librit t‘ ndaj t‘ nj‘jtat mendime, mbasiservilizimin nuk e p‘lqen asnj‘ jet‘shkrimor ose historian.

Jo titulli t‘rheqes me efekt komercial, por p‘rmbatja e nj‘ pune joshkencore ehistorike t‘ mir‘fillt‘ (publicistik‘), ka ber‘ q‘ libri m‘ shum‘ t'u mbes n‘dor‘ shqiptar‘ve, sesa ta k‘rkojn‘ p‘r ta pasur n‘ blibliotek‘. Dhe pse?Diferencimi i figurave kryesore t‘ diaspor‘s, ‘sht‘ b‘r‘ me ose pa p‘lqiminkrahinor, politik, kulturor, arsimor, etj., sesa i nisur nga misioniprofesional n‘ pasqyrimin me realiz‘m, t‘ kontributin e madh ose t‘ vog‘l t‘tyre. Po marr nj‘ shembull. N‘ nj‘ lib‘r jet‘shkrimor p‘r shqiptar‘t eAmerik‘s mungon jeta e nj‘ nd‘r profesor‘t m‘ t‘ shquar t‘ komunitetitamerikano-shqiptar‘ e qarqet e perzgjedhura intelektuale universitare amerikanesikurse ishte e mbeti PROF. ARSHI PIPA
. Gjithsesi t‘ shkruash p‘r prof. Pipen (ćProfessor EmeritumÓ, titull i dh‘n‘ nga Universiteti Minnessota),duhet t‘ kesh nj‘ njohje t‘ gj‘r‘, te thell‘ dhe p‘r me tep‘r aft‘si te madheinterpretative t‘ mendimeve e studimeve me vlera, q‘ n‘ form‘ relike ia laamanet qytetit t‘ lindjes.

Un‘ kam pasur fatin e nderin q‘ t‘ jem i pranish‘m kur n‘ Shkod‘r mb‘rrit‘n 45kuti me libra dhe doreshkrime, q‘ profesori Pipa i la qytetit te vet dhe sinderim vendlindja kishte disa vite q‘ i kishte ngritur n‘ bronx dy portretev‘llez‘rve: martirit Av. Mysafer Pipa e prof. Arshi Pip‘s, n‘ Muzeun Historikte Qytetit...

K‘shtu mund te them edhe p‘r t‘ tjer‘t, q‘ sākan‘ punuar ndonj‘her‘ n‘brumatri¨e... Un‘ kam marr‘ p‘r analiz‘ nj‘ shqiptar nga qyteti i mir‘njohur iserenatave (Kor¨a), t‘ patrajtuar n‘ librin e p‘rmendur m‘ lart, q‘ sikursethot‘ edhe nj‘ botues i nj‘ gazete n‘ New York, aty nuk jan‘ p‘rfshir‘ t‘gjith‘ shqiptar‘t. Shpesh ndodh, q‘ titulli i bujsh‘m i nj‘ libri nuk e justifikonpermbajtjen, suksesin e se cil‘s po e jep lexuesi amerikano-shqiptar.

M‘ ka q‘lluar, q‘ k‘t‘ lib‘r ma la n‘ dor‘ nj‘ bisnesmen, q‘ p‘r etik‘ nukk‘rkon ti p‘rmendet emri. A mund t‘ quhet shkencor, nj‘ lib‘r q‘ ka shpieguesine emrave, ku nuk ka asnj‘ literatur‘ referuese apo hulumtuese n‘ arkivatprivate apo shtet‘rore n‘ ShBA... N‘ lib‘r mungon diversiteti i mendimeve tezadhe hipoteza, ballafaqimi me faktet e argumente t‘ diskutueshme p‘r nj‘ figur‘me ose paem‘r. Monotonia e p‘rshkrimit t‘ njer‘zve dhe vet‘lavd‘rimi iintervistuesve t‘ improvizuar, ‘sht‘ shoq‘ruesja kryesore n‘ disa faqe t‘ saj.Risit‘ jan‘ dh‘n‘ t‘ prera me thik‘, se k‘shtu ‘sht‘ dhe nuk ka ndryshe. Si nuku gjet nj‘ d‘shmi autentike n‘ asnj‘ librari, arkiv shtet‘ror ose bibliotek‘ private,si fjala vjen, nj‘ certifikat‘ e lindjes ose t‘ rregjistrimit t‘ nj‘ shqiptari(n‘ shtetin e Luizian‘s), q‘ para 150 viteve paska ardhur n‘ ShBA dhe ‘sht‘vendosur n‘ shtetin e Luizianes, ku ćmendohetÓ se ‘sht‘ ćvendosurÓ edhekomuniteti m‘ i madh shqiptar, t‘ pakonstatuar nga shtypi amerikan. Mos kemi t‘b‘jm‘ edhe n‘ k‘t‘ rast me ćgjakun e shprishurÓ, sikurse thon‘ shpesh arb‘resh‘t e Italis‘!?

N‘ lib‘r mungon analiza e vendosjeve t‘ emigrant‘ve n‘ grupe ose ve¨mas dhed‘shira ose prirja e emigrant‘ve p‘r tāu marr‘ m‘ shum‘ me bisnesin se sa meshkollimin apo prirjet p‘r tāu integruar si lider shoq‘ror ose politik (karrir‘profesionale), dukuri kjo shum‘ e p‘rhapur n‘ trojet etnike shqiptare. A nuk etregon k‘t‘ ekzistenca e 24 perandor‘ve me origjin‘ ilir‘ n‘ periudh‘n ePerandoris‘ Romake (Rom‘ e Konstandinopoj‘) apo drejtimi e sh‘rbimi mebesnik‘ri n‘ Perandorin Otomane t‘ 45 kryeministrave me origjin‘ arb‘r aposhqiptar. A do t‘ ishte m‘ m‘ interes p‘r lexuesit, q‘ t‘ kishin lexuar nj‘panoram‘ ose analiz‘ p‘r suksesin e f‘mij‘ve, nipave e mbesave t‘ emigrant‘vet‘ par‘, gjurm‘t e tyre dje dhe sot e kontributi n‘ jet‘n amerikane, se sa¨far‘ t‘ ardhurash ka nj‘ bisnesmen nga bisnesi i vog‘l, si: pizzamen, doorman,porter, fotostudio etj. Kush nuk do t‘ kishte d‘shir‘ t‘ lexonte ecurin‘ eintegrimit t‘ shpejt‘ me sukses e pavet‘mburrje n‘ universitetet amerikane t‘emigrant‘ve rinj, q‘ jan‘ shum‘ m‘ lart shkollarisht se parardh‘sitbashk‘atdhetar t‘ ardhur nga Shqip‘ria, Kosova, Mali i Zi e Maqedonia, se sa t‘lexojn‘ p‘r t‘ asimiluarit ćshqiptarÓ, q‘ nuk din as shkrim as k‘ndimarb‘risht. Sa shum‘ interes do t‘ zgjonte nj‘ shkrim brenda nj‘ libri me nj‘analiz‘: pse komunizmi n‘ Shqip‘ri e kishte jet‘n m‘ t‘ gjat‘ se n‘ ish-vendete kampit socialist, nj‘ pjes‘ e komunitetet‘ve (joshqiptar‘) t‘ cil‘t jetojn‘n‘ Amerik‘ e kan‘ b‘r‘ shum‘ p‘r v‘llez‘rit e tyre t‘ shtypur nga diktatura eproletariatit. Sa kan‘ ndikuar bisnesmen‘t e hersh‘m shqiptar‘ antikomunist‘ eatdhetar‘ dhe cili ishte kontributi konkret p‘r rr‘zimin e komunizmit n‘Shqip‘ri? Si shpiegohet q‘ disa bisnesmen‘ e organizata ćatdhetareÓ n‘ ShBAkan‘ mbijetuar nga fondet e prehri i qeveris‘ komuniste e ćdemostroninÓ t‘ asht‘quajtur‘n ćatdhedashuriÓ me flamurin me yll!?

Ende nuk kemi lexuar n‘ shtyp ose nga librat e botuar koh‘t e fundit nj‘ shkrimt‘ studiuar me argumente, sa nga shoqatat politike, kulturore apo insitucionete komuniteteve fetare, (bektashi, islame, orthodokse, katolike, protestaneetj.) n‘ New York, Boston, Detroit, Florida etj., mbi projektet e tyre gjat‘ 14viteve t‘ fundit, n‘ ndihm t‘ emigrant‘ve t‘ rinj ekonomik nga trojet etnikeshqiptare, q‘ historikisht bashkatdhetar‘t i kan‘ mbajtur e mbajn‘financiarisht n‘ mbijetes‘n e tyre? Pse jemi kaq mbrapa n‘ organizimin emir‘kuptimin p‘r bashk‘punim midis njeri-tjetrit, p‘r t‘ ecur p‘rkrahkomuniteteve shembull, si: izraelit‘t, gjerman‘t, irlandez‘t, indian‘t,italian‘t, francez‘t, polak‘t, spanjoll‘t, rus‘t, grek‘t, shtetet latine(Amerika e Jugut), kinez‘t, afrikan‘t, aziatik‘t etj.? Pse dhe ¨ākuptim kagjallimi i partive e shoqatave politike (mikroskopike) me em‘r e paem‘r n‘ShBA, kur elektorati ‘sht‘ joshqiptar dhe a do t‘ ishte mir‘ q‘ en‘rgjit‘ etyre p‘r karrier‘ politike tāi kanalizonin n‘ vendlindje?

Gjat‘ bisedave t‘ lira shpesh pyesim njeri tjetrin: Cili ‘sht‘ kontributikonkret i bisnesmen‘ve bashk‘atdhetar‘ p‘r mb‘shtetjen e intelektual‘ve n‘shkollim gjat‘ 14 vjet‘ve, p‘r gjuh‘n angleze e shkolla shqipe p‘r f‘mij‘t enip‘rit e tyre t‘ lindur n‘ Amerik‘, specializimin e t‘ rinjve t‘ talentuar,sponsorizime librash, promovime galerish artesh etj., mbasi shpesh i shohim m‘faqet e para t‘ gazetave, revistave e TV t‘ tyre me ose pamerit‘, dukedeklaruar ćmallinÓ q‘ kan‘ p‘r ćAtdheunÓ si tregtar‘ flamujsh? Shpesh n‘ mediate shkruar amerikano-shqiptare si fotokopje e trojeve etnike shqiptare gjejm‘artikuj q‘ i fryjn‘ aktivitetet e tyre vet‘mburr‘se ndaj asaj q‘ ata e quajn‘m‘m‘dheu e harxhojn‘ mij‘ra dollar‘ p‘r pritjet e p‘rcjelljet e disapolitikan‘ve q‘ i kan‘ r‘n‘ gabimisht n‘ qaf politik‘s· Fjal‘t e veprat duhett‘ jet‘ bashk‘udh‘tare dhe jolajkatare, dometh‘nien e t‘ cilave shqiptar‘t edin‘ m‘ mir‘ se askush tjet‘r. E sa pyetje mund t‘ rreshtonte kushdo qe jeton epunon n‘ komunitetin amerikano-shqiptar...

Askush nuk di n‘ baz‘ t‘ p‘rfundimit me sakt‘si t‘ hulumtimeve, a ka pasurp‘rndjekje ndaj bashk‘atdhetar‘ve pararend‘s n‘ ShBA, p‘r shkak t‘ nacionit,fes‘ dhe kontinentitit nga vjen, sikurse ka ndodhur me komunitetet e tjera,zezak‘t e Afrik‘s, italian‘t, kinez‘t, spanjoll‘t etj., pas periudh‘s s‘ Luft‘ss‘ Dyt‘ Bot‘rore etj. Edhe sikur t‘ marrim rezultanten e fundit nga familjet eemigrant‘ve para 150 deri n‘ vitin 2004, nuk ka p‘r fat t‘ keq asnj‘ shqiptar,q‘ ka arrritur t‘ integrohet n‘ nivelet e larta t‘ shoq‘ris‘ amerikane, dukep‘rfaq‘suar komunitetin ku jeton e punon si kongresist, senator, major,guvernant etj., por kan‘ preferuar t‘ mbesin vendnum‘ro n‘ angazhimin eshoqatave e partive shqiptare si kryetar ose antar t‘ tyre.

Duke lexuar disa libra t‘ shkruar nga paraardh‘sit emigrant‘ ose q‘ njihen sihulumtues t‘ jet‘s s‘ emigrant‘ve shqiptar‘, te krijohet pershtypja, seshqiptar‘t paskan pasur suksese e asnj‘here probleme e v‘shtir‘si ne jet‘ epun‘. Nuk ka asnj‘ analiz‘ apo shembull, pse disa shqiptar‘ kan‘ p‘rfunduar n‘burgje dje dhe sot dhe fati i tyre pas kryerjes s‘ d‘nimit. A kan‘ qen‘shqiptar‘t t‘ p‘rfshir‘ n‘ organizatat ose grupe jolegjitime, q‘ me shumic‘kan‘ vepruar n‘ ShBA gjat‘ viteve t‘ para t‘ shek. XX dhe pas periudh‘s s‘Luft‘s II Bot‘rore deri n‘ dit‘t tona. A ka pasur prej tyre, q‘ kan‘bashk‘punuar me rregjimin e Enver Hoxh‘s, duke e p‘rhapur propaganden e bekuarshtypjen e bashk‘atdhetar‘ve dhe d‘mi q‘ i soll‘n ćm‘m‘dheutÓ n‘ vuajtje medashurin‘ per diktatorin?

Po t‘ shikosh n‘ bibliotekat e Manhattan-it mikrofilmat e arkivave t‘ gazetavet‘ p‘rditshme amerikane, ka shum‘ raste, kur n‘ faqet e gazetave ka arrestimet‘ shqiptar‘ve· Prirja p‘r t‘ pasqyruar t‘ zez‘n si t‘ bardh‘ e anasjelltas,ve¨se e demton ¨do autor, q‘ shkruan biografin‘ e nj‘ njeriu t‘ preferuar oset‘ panjohur. T‘ rrall‘ jan‘ librat biografik t‘ shkruar n‘ shekullin XX ngaemigrant‘ shqiptar‘. E kund‘rta po ndodh tani me botimet e dor‘shkrimevebiografike... Analiza e tyre ‘sht‘ n‘ form‘n e l‘vdatave, ku subjektiviteti ilibrit dhe shkrimeve (recensioneve) rreth memoareve mbartin doza t‘ lartaćrealizmiÓ·


Epilogu q‘ mund t‘ "prish‘" statukuon‘ e historis‘


Para disa koh‘ve, miku im Viktor Martini (Boston) m‘ d‘rgoi ekzemplar‘ ngakoleksioni i gazet‘s "Illyria", ćDielliÓ etj., nd‘r vite. Gjat‘bisedave t‘ her‘pashershme p‘r jet‘n e amerikano-shqiptar‘ve, ai me pasionfliste p‘r d‘shmit e emigrantit 104 vje¨ar Peter Minnar, nj‘ kor¨ar q‘ n‘mosh‘n 20 vje¨ kishte ardhuar n‘ ShBA.

Si nj‘ nd‘r figurat m‘ t‘ spikatura t‘ diaspor‘s, Minnar-i ‘sht‘ nj‘koh‘sishtnjoh‘s i figurave, q‘ b‘n‘ shum‘ p‘r diaspor‘n, m‘m‘dheun e kultur‘n. Ai njehshum‘ mir‘ kolosin brilant Faik Konica, njoh‘sin e 16 gjuh‘ve t‘ huaja, njeriune anatemuar gjat‘ diktatur‘s, sikurse letrarin e njohur Fan Nolin, me t‘ cil‘tka qendruar nga af‘r.

N‘ bot‘ ‘sht‘ b‘r‘ mod‘ g‘rmimi i historis‘ e personaliteteve q‘ e b‘n‘ at‘.Esht‘ normale e n‘ funksion t‘ ecjes p‘rpara, debati i lir‘ dhe diversiteti imendimeve si nj‘ kultur‘ e re, q‘ p‘r gjys‘m shekulli ka munguar mes nesh.

N‘ fillim t‘ shek. XXI, preokupimi i historis‘ ‘sht‘ i ve¨ant‘. Shpesh historia‘sht‘ kontrolluar e fshehur shqiptar‘ve ¨ka vijon, sa q‘ kushdo q‘ mund t‘sjell‘ argumente e dokumenteve arkivore t‘ ndrysh‘m, vihen n‘ shigjetat esulmeve, q‘ vijn‘ nga ata q‘ e shkruan si¨ desh‘n at‘. N‘ fushat‘n e fshehjes efalsifikimit sistematik t‘ historis‘ dhe kultur‘s, e ka p‘suar pjesa m‘ e mir‘,ngjarje e situat‘, personalitete e procese, t‘ cilat shqiptar‘t tash duan t'i zbulojn‘e jetojn‘ intensivisht.

Shqiptar‘ve historia u ‘sht‘ fshehur, servirur e kontrolluar n‘ m‘nyr‘ t‘ eg‘r,p‘r arsye ideologjike n‘ t‘ nj‘jt‘n koh‘. Diktatura e proletariatit, lufta eklasave e koncepti i prolekultur‘s, ishin instrumente dhe mbules‘ e mjaftueshmep‘r t‘ b‘r‘ krime ndaj njer‘zve (n‘ t‘ gjall‘ t‘ tyre e kur mbyllnin syt‘),asgj‘sohen dokumente, falcifikohen epoka e ngjarje, jeta e aktiviteti n‘diaspor‘, likuidohen personalitete e momente t‘ historis‘ e kultur‘s.Atdhetarizmi ishte shnd‘rruar n‘ fraza e etik‘, q‘ nuk thoshte asgj‘, e r‘ndomme etiket‘ stoliseshin ngjarje e situata, procese e personalitete, t‘ cilathistoria sot po i harron shpejt ose po i mallkon r‘nd.

Procesi i vler‘simit e rivler‘simit t‘ historis‘, i njohjes e rinjohjes s‘ngjarjeve e personaliteteve historike e kulturore ‘sht‘ i gjat‘, i v‘shtir‘ dheasnj‘her‘ nuk mund t‘ jepet n‘ m‘nyr‘ absolute: se k‘shtu ‘sht‘ e jo ndryshe
. Historia, duhet t‘ kuptohet jo si gjest ap‘rcaktim patriotik, jo si zhurm‘ a retorik‘ stilistikore, por si pun‘ e moralshkencor.


Historia e amerikano-shqiptarit Peter Minnar?


Duke shfletuar me kujdes librin e Peter Minnar-it me titull: "P‘rShqip‘rin‘
", ¨do njeri krijonnj‘ ide t‘ kjart mbi personalitetin atdhetar, baletmaestron, aktivistin e¨‘shtjes nacionale, bashkoh‘sin e Konic‘s, Nolit, ‚ekrezit, Dakos etj. Dhimit‘rPanajoti nga Bostoni, n‘ vitin 1997 shkruan: "Mosha, gjall‘ria dheve¨an‘risht kujtesa e fort‘ e k‘tij bashkatdhetari, t‘ habisin tek d‘gjon p‘rtakimet apo let‘rk‘mbimet e tij me president‘t e ShBA-s‘, si: Nixon, Bush,Clinton si dhe me senator‘, kongresmen‘ etj. P‘r t‘ ruajtur v‘rtet‘sin‘ eshkrimeve, preferova t'i fotokopjoj ato."
Ky ‘sht‘ Peter Minnar, shqiptari me banim n‘ Boston, t‘ cilit p‘r dekada t‘t‘ra iu privua d‘shira p‘r t‘ vizituar vendin e tij. Arsyeja si zakonisht:Antikomunist. Ai i till‘ ishte v‘rtet‘. Dhe mjaftonte vet‘m ky shkak, p‘r tandar‘ nga gjiri i fisit t‘ vet n‘ Kor¨‘. N‘ mosh‘n 20 vje¨are nis nj‘ aventur‘,p‘r t‘ shkuar si kurbetli n‘ vendin e Bekuar t‘ ShBA ö s‘, duke l‘n‘vendlindjen e dashur, kundra d‘shir‘s s‘ n‘n‘s. Ishte i ri plot energji e‘ndrra q‘ i vlonin n‘ gji. Asokohe, nuk kishte aq shum‘ dijeni p‘r Amerik‘n.Midis shum‘ problemeve t‘ tjera Peter-i kishte p‘rvet‘simin e gjuh‘s angleze,pa t‘ cil‘n ishte e pamundur q‘ t‘ b‘nte hapa p‘rpara. Ai duhej t‘ m‘sontepatjet‘r at‘. Emigranti kujton: "N‘ fillim nuk e dija se emri im Minashkrujen krejt ndryshe. M‘ pas e mora vesht se e shkruanin Mainas. Kjo nuk m‘p‘lqeu edhe forma Minas, q‘ nuk tregonte origjin‘ shqiptare, por greke. Jo, jothash‘ me vet, nuk jam i till‘. Ja k‘shtu, duke u njohur me gjuh‘n angleze, em‘sova se mbiemri im q‘ t‘ drejtshqiptohet duhej t‘ shkruhej Minnar. Edhe ermim'u shnd‘rrua n‘ Peter, por un‘ jam n‘ t‘ v‘rtet‘ Petraq Minnari, shqiptar ikulluar
." Edhe pse n‘ Amerik‘, mendonte p‘rShqip‘rin‘, e th‘n‘ ndryshe zemra i rrihte p‘r Atdheun. Menj‘her‘ nisi pun‘n si pun‘tor fabrike. M‘ von‘hyri n‘ nj‘ shkoll‘, nd‘rsa n‘ vitet 1923-1929 punon si aktor n‘ nj‘ teat‘r amerikan.U muar shum‘ me baletin klasik. Ai e kuptoi, se baleti, ishte thjesht‘ nj‘ artq‘ nuk i siguronte t‘ ardhura financiare, mbasi asokohe nisi t‘ duket n‘ekranet prej bezeje kinemaja, e cila menj‘her‘ do t‘ b‘nte q‘ t‘ falimentontearti i baletit. K‘shtu emigranti iu fut udh‘s s‘ v‘shtir‘, por t‘ bukur t‘treg‘tis‘, zanat t‘ preferuar nga shqiptar‘t q‘ zbrisnin n‘ "Tok‘n epremtuar". N‘ vitin 1929shkon n‘ Kor¨‘, me mallin e zhuritur p‘r m‘m‘dheun, familjen e fisin. N‘ dit‘tq‘ q‘ndron n‘ vendlindje njihet me nj‘ vajz‘ nga qyteti. Ai vendos t‘ martohetme vajz‘n e Koli Asllanit. Ai kujton detajin e para 74 vjet‘ve, kur ka shtypurftesat e dasm‘s, t‘ shp‘rndar‘ miqve e shok‘ve. Ende sot funksionojn‘ disapjes‘ (relike) t‘ mbetura nga shtypshkronja me emrin e kor¨arit "DhoriKotit", q‘ i p‘rkasin shekullit XIX. Kjo ‘sht‘ Shqip‘ria e"kapitalizmit", q‘ Minnar-i e krahason me vitin 1927, kur hypnin ezbrisnin qeverit‘ pa b‘r‘ asgj‘ p‘r popullin. Me keqardhjen e thell‘ q‘ ka p‘rvendlindjen, ka shkruar n‘ mediat amerikane.

Ai ‘sht‘ krenar, q‘ ka sh‘rbyer si i pari Kryetar i Shoq‘ris‘ LetrareAmerikano-Shqiptare me qend‘r n‘ Boston n‘ bashk‘punim me DepartamentinAmerikan t‘ Shtetit, kund‘r komunizmit internacional dhe instalimit t‘ deg‘sbarbare n‘ Shqip‘ri. K‘t‘ gj‘ e v‘rteton m‘ mir‘ sidomos mbrojtja,pun‘simi dhe vler‘simi i 1615 antikomunist‘ve shqiptar‘ t‘ arratisur ngarregjimi i Tiran‘s m‘ 1952-1954
.P‘rmes shkrimeve publicistike, denoncoi vijueshm‘risht gjendjen e r‘nd‘ n‘nthundr‘n e hekurt t‘ shtypjes s‘ t‘ gjith‘ lirive themelore t‘ njeriut.Shkrimet e tij mbet‘n nj‘ dokumentacion i gjall‘ kund‘r shtremb‘rimeve q‘ ijan‘ b‘r‘ historis‘. Ai ka rezervuar t‘ drejt‘n e viteve q‘ mban mbi supe dukethen‘: "·historia e Shqip‘ris‘ do t‘ rishkruhet nga djal‘riashqiptare."

Artisti, ka pasur nj‘ njohje shum‘ t‘ mir‘ p‘r kollosin e mendimit shqiptar
, si¨ i p‘lqen shpesh ta quaj t‘ madhin FaikKonica. Kur Konica ishte Kryetar iFederat‘s Panshqiptare "VATRA" (themeluar m‘ 1912) n‘ Boston,baletmaestro ishte Kryetar i deg‘s s‘ Federat‘s Panshqiptare "Vatra"p‘r qytetet Natick Massachusets. Nuk ‘sht‘ e leht‘ t‘ nd‘rmarr‘sh inisiativ‘nt‘ flas‘sh p‘r F. Konic‘n thot‘ shpesh Peter, tek p‘rs‘rit: "·nuk ‘sht‘nj‘ nd‘rmarrje e leht‘ dhe nuk mund ta b‘j‘ kushdo. P‘r t'ua b‘r‘ m‘ t‘ qart‘k‘t‘ gj‘, mund t'ju them vet‘m kaq, se brenda atij kostumi komb‘tar, q‘vishte me d‘shir‘ Faik Konica, ishin t‘ fshehura shkollat dhe universitetet m‘t‘ d‘gjuara t‘ bot‘s. Jaky ‘sht‘ Konica, krenaria e mendimit t‘ kombit shqiptar, i l‘n‘ n‘ harres‘ me q‘llim nga regjimi ikaluar komunist, p‘r t‘ mos u b‘r‘ i njohur as nga vet‘ shqiptar‘t".

Duke sh‘titur n‘p‘r Arkiva t‘ r‘nd‘sishme, q‘ i disponojn‘ vet‘ shoqatat ehershme shqiptare, shteti amerikan dhe kujtimet me p‘rvoj‘n e njer‘zve q‘ ejetuan historin‘ Minnar, ‘sht‘ ndalur n‘ nevoj‘n e rishkrimit t‘ historis‘, t‘figurave q‘ e b‘n‘ nj‘ pjes‘ t‘ saj, mbasi padrejt‘sit‘, shtremb‘rimet sipasinteresave komuniste e vijuesve t‘ bindur t‘ saj nuk mund t‘ pranohen q‘ t‘z‘n‘ vend n‘ histori.

Minnar ‘sht‘ nj‘koh‘sisht mik i Antoni Athanas. T‘ dy miq t‘ ngusht‘, ndon‘seme mendime t‘ ndryshme mbi ¨‘shtjen "Noli" si klerik dhepolitikan. Ai ‘sht‘ 10 vjet m‘i madh n‘ mosh‘ se bisnesmeni i restoranteve A. Athanas, megjithat‘ ka rezervap‘r figur‘n e Nolit, t‘ cilin e vler‘son n‘ fush‘n e letrave si p‘rkthyes dheletrar i talentuar nuk mund t‘ mohohet, ¨ka nuk do t‘ thot‘ kurrsesi q‘ t‘mitizohet dhe t‘ mos lejohet asnj‘ shkrim kund‘r tij. Shkrimet e l‘vdatat paanaliz‘ kritike t‘ faktoshkrimeve e dokumenteve autentike, ka b‘r‘ q‘ n‘Shqip‘ri t‘ mos ket‘ objektivitet ose e th‘n‘ ndryshe shterp‘sia e krijuar n‘koh‘n e diktatur‘s, ka sjell‘ p‘r pasoj‘ fenomenin e mitizimit ose monopolin enj‘ ose t‘ dy studiuesve e shkrimtar‘ve, q‘ flasin e shkruajn‘ p‘r nj‘ figur‘sipas oreksit e veshit komunist.
Edhe atdhetari Minnar nuk ‘sht‘ l‘n‘ n‘ heshtje, kur ka pasur mendime t‘kund‘rta ose t‘ diskutueshme p‘r bashk‘koh‘sin Fan Noli. Kund‘r Peter-it ‘sht‘hedhur me fanatiz‘m prof. Nasho Jorgaqi e prof. Viron Koka. I pari, ka shkruarnj‘ "pamflet" n‘ fletushk‘n "ZP" dhe i dyti n‘ nj‘ tribun‘demokratike si "RD", por q‘ n‘ vetvete t‘ dy vijn‘ nga indoktrinimidhe sh‘rbimi q‘ i kan‘ b‘r‘ komunizmit. Nd‘rsa i pari, q‘ndron n‘ pozitat e nj‘socialisti (konvertuar) t‘ thekur, i dyti i kthyer n‘ demokrat, ¨oroditi edheat‘ pjes‘ t‘ rinis‘ shqiptare, q‘ pret realiz‘m dhe freski n‘ analiz‘n efigurave t‘ nacionit. A mund t‘ fyhet
Docenti dhe Kryetari i Federat‘s Panshqiptare p‘r qytetet NatickMassachusets q‘ nga viti 1923, PeterMinnar president i "Of Albanian American Literary Society" n‘ vitet1954, nj‘ studiues i Nolit dhe njoh‘s i fotografive t‘ bashkoh‘sve t‘ tij!?

Si ka mund‘si q‘ z. Nasho Jorgaqi, i ftuar disa her‘ n‘ ShBA ndoshta p‘r"inerci" t‘ s‘ kaluar‘s, t‘ mos njoh‘ atdhetarin e "Vatr‘s"Peter Minnar, q‘ sikurse shkruan nj‘ publicist n‘ shkrimin "Historiashkruhet vet‘m me dialog"(Shih: Peter Minnar "P‘rShqip‘rin‘", Boston, USA, 1995),"‘sht‘ padyshim nj‘ nd‘r kolonat m‘ t‘ fuqishme n‘ diaspor‘n shqiptaren‘ ShBA. Me vler‘ do t‘ ishte nj‘ bised‘ dyshe p‘rball‘ ekranit t‘televizionit, p‘r t‘ njohur realisht "p‘r¨artjen" e mosh‘s apo t‘fakteve, gj‘ t‘ cil‘n z. Minnar e pranon me k‘naq‘si, pasi e ka planifikuar q‘s‘bashku me fakte t‘ pakontestueshme t‘ vij‘ n‘ Shqip‘ri p‘r t‘ tret‘n her‘ n‘ver‘ t‘ vitit 1994".

 


Toleranca dhe kultura e thell‘ e Dr. Minnar p‘r historin‘


Duke u futur n‘ brend‘si t‘ librit t‘ autorit Minnar, t‘ shoq‘ruar me letra,shkrime publicistike me pr‘mbajtje atdhetare, p‘r figurat q‘ndrore t‘diaspor‘s, argumentet pse duhet rr‘zuar dhe shkat‘rruar komunizmi n‘ Shqip‘ri,q‘ populli i tij t‘ jetoj‘ i lir‘ n‘ demokraci sikurse shum‘ shtete t‘ tjera t‘p‘rparuara, m‘ t‘rhoqi v‘mendjen edhe nj‘ shkrim origjinal, t‘ cil‘n mendoj tad‘rgoi t‘ plot‘ p‘r botim, n‘ revist‘n kulturore-letrare amerikano-shqiptare ćKUVENDI
Ó, q‘ botohet n‘ Detroit (Michigan), mbasi mund t‘zgjoj‘ interes p‘r lexuesit shqiptar dhe studiuesit, q‘ gj‘rat e ngjarjet tāishikoj‘ me logjik‘n e argumenteve.

Ai i shkruan Z. Viron Kok‘s dhe Z. Nasho Jorgaqit:

"P‘rpjekja p‘r t‘ nxjerr‘ figur‘n e F. Nolit t‘ p‘rsosur n‘ pes‘ veprate tij me t‘ nj‘jtin titull, t‘ b‘n p‘rshtypje, se sot n‘ bot‘ nuk mund t‘ ket‘njeri pa t‘ meta ose me kufizime n‘disa aft‘si personale. Kjo praktik‘, pa kompjutera e dallonte Shqip‘rin‘komuniste, q‘ t‘ krijonte biblioteka e dosje t‘ biografive dhe karakteristikavet‘ t‘ gjith‘ pjes‘tar‘ve t‘ t‘ gjith‘ shqiptar‘ve brenda dhe ve¨an‘risht p‘rata q‘ jetonin jasht‘ Atdheut. K‘to dosje, kishin ngjyra t‘ ndryshme osengjyroseshin sipas k‘rkesave t‘ politik‘s s‘ etik‘s shqiptare dhe t‘ komunizm‘ss‘ kulluar.
Kjo gj‘ ka prekur sado pakedhe disa studiues t‘ historis‘ q‘ e monopolizojn‘ Fan Nolin, kurse t‘ tjer‘t,shok‘ e tij dhe bashk‘koh‘sit i harrojn‘ ose b‘jn‘ sikur e harrojn‘ me q‘llim.Megjithat‘, n‘ mosh‘n 95 vje¨are m‘sova, se mund t‘ shkosh n‘ parajs‘.
Zoti m‘ ndihmoft‘, q‘ historian‘t e rinj t‘ m‘ marrin me sy t‘ mir‘ pas debatittim t‘ fundit me zot‘rit‘ V. Koka dhe N. Jorgaqip‘r k‘to q‘ po jua them m‘posht‘:
N‘ p‘rgjigjen e artikujve tuaj,p‘rkat‘sisht n‘ "Z‘ri i Popullit" me 10 shtator 1993 dhe n‘"Rilindja Demokratike" m‘ 19 shtator 1993, po ju theksoj, seFan Nolin e kam ¨muar si njeri me kultur‘ t‘ gjer‘, duke ve¨uar zgjuarsin‘, mendjempreht‘sin‘,shkatht‘sin‘, p‘rkthyes dhe poet i shk‘lqyer, por m‘ shum‘ oratorin‘.
P‘rs‘ri theksoj se e n‘n¨moj p‘r mikpritjen, shpirtlig‘sin‘, si klerik t‘d‘shtuar, egoizmin p‘r shqiptar‘t e ditur t‘ koh‘s s‘ tij, si pro - komunistdhe politikan pa vler‘
.
P‘r k‘to po paraqes disa t‘ v‘rteta t‘ grupuara dhe do t‘ m‘njanoj mendimet emia, t‘ cilat do t'i shpreh m‘ von‘:
S‘ pari
, Noli si pro - komunistdhe politikan i d‘shtuar. Bazohem n‘ "Fan Stilian Noli - Album 2",prej Qerim Panaritit, faqe 75 ku thuhet: "N‘ fillim t‘ Dhjetorit,1924, nj‘ mision Sovjetik n‘n kryesin‘ e N. Krakovietski arriu n‘ Durr‘s...Noli nj‘ me nj‘ thirri mbledhjen e Kabinetit. Shumica e shok‘ve t‘ Kabinetitshpreh‘n mejtimin, q‘ misioni Sovjetik t‘ mos pranohet n‘ Tiran‘ (se n‘Shqip‘ri kishte hyr‘?!). Noli nguli k‘mb‘, q‘ ćkjo s'‘sht‘ m‘nyr‘ fisnike ngapik‘pamja diplomatike, q‘ t‘ p‘shtyjm‘ n‘ surrat nj‘ mision diplomatik t‘ nj‘shteti t‘ madh si Rusia".
Dhe m‘ pas lexojm‘ n‘ librin "Fan S. Noli "Rron or rron dhe nukvdes Shqiptari
", mbledhur ngaPirro Tako, faqe 33:
"Vitet e emigracionit i hap‘n syt‘ Nolit n‘ shum‘ drejtime dhe e b‘n‘at‘ m‘ t‘ vet‘dijsh‘m n‘ luft‘n e tij. N‘ k‘t‘ transformimi ideor ndikuan disafaktor‘, si¨ ishin: takimet me udh‘heq‘sit revolucionar‘ t‘ popujve t‘ndrysh‘m;

njohja me shtypin komunist;

vizita n‘ Bashkimin Sovjetik m‘ 1927;

pjesmarrja n‘ Kongres...


K‘to pik‘pamje gjet‘n mish‘rimin e tyre edhe n‘ Deklarat‘n e Komitetit t‘‚lirimit Nacional, t‘ shkruar nga vet‘ Noli (e cila u botua n‘ "LiriaKomb‘tare"), me 11 maj 1927." Gjithashtu, po lexoj thirrjen drejtuarpopullit shqiptar n‘ em‘r t‘ K. ‚. Nacional nga Kryetari i saj Noli, botuar n‘"Liria Komb‘tare", me 11 shtator 1928, ku mund t‘ dallosh leht‘fjalorin komunist
:
"Shqiptar‘!
Koha e gjakpir‘sve imperialist‘ ka p‘r shkuar, ashtu si shkoi koha e hajdut‘vefeudal‘. Pun‘tor‘t dhe katundar‘t revolucionar‘ an‘ e mban‘ bot‘s po gatiten epo hidhen me sulmin final, kund‘r tiran‘ve t‘ tyre shekullor‘, q‘ t'i korrim medrap‘rin e t'i shtypim me ¨ekanin, q‘ t'i shuajn‘ nj‘ her‘ e mir‘ nga faqja edheutÓ.

Vien‘, 3 shtator 1928,

P‘r "Komitetin e ‚lirimitNacional"

Fan Noli



Trondit‘se, ‘sht‘ "Letra e hapur
" e profesoritshkodran, M‘hill Marku, botuar n‘ gazet‘n "The Albanian - American", tetor1956, faqe 4, e shkruar shqip me titull: "Mir‘sis‘ s‘ Tij, Fan S. Noli" (pra, kurNoli ishte gjall‘), ku thuhet:
"Nuk u besova syve t‘ mij, kur pash‘ telegramet q‘ Hir‘sia e Juaj ika ¨ue herpasher qeveris‘ s‘ kasapvet t‘ Tiran‘s. N‘ k‘t‘ telegram, Hir‘siaJuaj, jo vet‘m q‘ aprovojn‘ ¨ka bajn ata, q‘ kan‘ deklarue kjartsisht se nukbesojn‘ n‘ Zotin dhe kan‘ fut n‘ burg e vra t‘ tjer‘t... Ju i keni paraqit‘komunistat e Tiran‘s n‘ syt‘ e bot‘s si njer‘z t‘ denj‘ me e qeveris‘ popullinshqiptar· Nj‘ dit‘, keni me takue Skanderbegun dhe po ju thom se ka me qen‘shum‘ i idhnuem. Shpresoj, se nuk i ka ra n‘ dor‘ kopja e"Djellit",ku n‘ t‘ krahasohet Enver Hoxha me t‘".


"P‘r k‘t‘ d‘shmojn‘ shum‘ njer‘z dhe artikuj gazete t‘ asaj kohe, kuFan Noli n‘ Kish‘, bankete dhe piknik‘ krahasonte Enver Hoxh‘n me Sh‘n Gjergjindhe Sk‘nderbeun legjendarÓ.
Por m‘ dometh‘n‘s ‘sht‘ libri: "Albumi Dyzet Vje¨ar n‘ Amerik‘ 1906 -1946
", i Hir‘sis‘ s‘ Tij, Peshkop F. S. Nolit, t‘ cilin e botoj"Vatra" n‘ Boston, m‘ 1948, ku thuhet:
"Kryetrimave q‘ e ¨liruan Shqip‘rin‘ nga fashist‘t, nga nazist‘t,nga bejler‘t u dedikohet ky Album
." (Pra u dedikohetkomunist‘ve).
Po artikujt e gazet‘s "Pravda", dat‘ 4 dhe 11 n‘ntor, 1927, kujepet intervista e Fan S. Nolit me rastin e dhjet‘ vje¨arit t‘ Revolucionit n‘Mosk‘, ku u organizua nj‘ Kongres i miqve t‘ Bashkimi Sovjetik. Noli ishteKryetar i Komitetit t‘ ‚lirimit Nacional dhe n‘ Kongres mori pjes‘ si an‘tar idelegacionit, q‘ p‘rfaq‘sonte popujt e Ballkanit.
Kjogj‘ pohohet edhe n‘ shkrim - p‘rgjigje t‘ Z. Viron Koka n‘ "RD", m‘19 shtator 1993, ku thuhet: "Ai (d.m.th. Noli) shpresoi se BashkimiSovjetik dhe forcat e tjera do t'i shp‘tonin popujt, pra edhe popullinshqiptar..." Z. Koka vazhdon m‘ tej: "Noli ishte nga t‘par‘t intelektual‘ t‘ Evrop‘s q‘ e braktisi t‘ majt‘n Evropiane... ai u larguanga ćKONAREÓ dhe shkoi n‘ Amerik‘!"
Po, i them un‘, autorit t‘ shkrimit, Z. Viron Koka, se Noli q‘ ngajanari i vitit 1925, e deri n‘ 1932, periudh‘ q‘ jetoi n‘ Evrop‘, gjeti nj‘rehati dhe ngroht‘si financiare nga Konare n‘ 8 vjet. K‘t‘ gj‘ e kemi th‘n‘edhe m‘ par‘, se kalimi nga klerik n‘ politik‘ dhe pastaj nga politika n‘klerik u b‘ si mjet jetese. Pra, Noli i la m‘njan‘ iluzionet e dikurshme mbi Amerik‘n,si nj‘ vend q‘ gjoja ndjek politik‘ paq‘sore e t‘ mbrojtjes s‘ popujve t‘vegj‘l (lexo tel "Liria Komb‘tare", m‘ 20 shkurt, 1929), dhe p‘rs‘ripas nj‘ dashurie me Konaren‘ e l‘ at‘ m‘ 1932, duke iu drejtuar Amerik‘s s‘Wilson - it t‘ dikursh‘m. K‘saj i thon‘ politik‘ dhe Nolit politikan!
Qerim Panariti, thekson n‘ faqen 88 se "Gjat‘ 10 vjet‘ve1943-1953, "Vatra" u b‘ p‘r Nolin nj‘ koshere mjalti. P‘r nder t‘tij dha dy bankete madh‘shtore p‘r 40 dhe 50 vje¨arin e tij n‘ Amerik‘. N‘ k‘tody ftesa, vatran‘t i mblodh‘n Nolit m‘ tep‘r se $1.000 etj."
Ka edhe shembuj t‘ tjer‘, si Reforma Agrare por megjithat‘...
S‘dyti, Noli si klerik i d‘shtuar dhe jo mikprit‘s. P‘r k‘t‘ problem do t‘vazhdoj t‘ citoj Qerim Panaritin n‘ faqet 89, 90, 92 sim‘ posht‘:
"Noliish person sekretiv. Ishte e pamundur p‘r t‘ q‘ t'i hapte zemr‘n njeriut parezerv‘. Noli s'kish asnj‘ konfidenc‘, d.m.th. njeri q‘ t'i hapte zemr‘n 100 %kurdoher‘ ishte i rezervuar. Nd‘r shqiptar‘t e Amerik‘s, Noli e kish humburbesimin krejt. "T‘ l‘n‘ t‘ thosh si gun‘n e vjet‘r".
Ja dhe nj‘ p‘rshkrim karakteristik p‘r t‘: "Noli nuk ish mikprit‘ssi Faik Konitza. Po t‘ dilnje jasht‘ me t‘ ishte e pamundur q‘ t‘ vinte dor‘nn‘ xhep. Po ta vizitonje n‘ sht‘pi, s't‘ afronte asnj‘ kup‘ me uj‘. Noli ishham‘s i madh, kur g‘zonte sh‘ndet dhe plot humor dhe shakara."
"Nd‘r fshatar‘t e Shqip‘ris‘ kish nj‘ dashuri t‘ madhe. Fshatari ithjesht‘ thosh ka korruptuar komercializma dhe beson se s'mund t‘ b‘sh dottregti "me kryq n‘ ball‘". P‘r k‘t‘ Z. Qerim Panariti shton: "K‘tokarakteristika i g‘zojn‘ t‘ gjith‘ njer‘zit e lart‘ nga mendimet. Por n‘ k‘t‘rast, del akoma e qart‘ se ¨far‘ k‘rkonte Noli me q‘ndrimin e tij me gjigandinF. Konitza, Konstandin ‚ekrezin, Kristo Dakon dhe Dr. John Nase, kundrejt t‘cil‘ve mbodhi far‘n e grindjes dhe t‘ urrejtjes, t‘ cilat u trash‘guan m‘ pasn‘ shum‘ shqiptar‘ t‘ Amerik‘s". Nolit vet‘m me Faik Konitz‘n i hastesharra n‘ gozhd‘, sepse ky dallohesh p‘r karakterin, origjin‘n dhe kultur‘n etij t‘ gjer‘. T‘ nj‘jtat q‘ndrime pasqyroi edhe ndaj fes‘, klerik‘ve dhebesimeve.
Nolin t‘ gjith‘ e nderojn‘ dhe e lart‘sojn‘ p‘r p‘rkthimin e liturgjis‘ s‘Shejt‘ n‘ gjuh‘n shqipe. "Ky ‘sht‘ sh‘rbim i madh
", thekson Konitza,ćP‘r ortodoks‘t shqiptar‘, por nuk duhet harruar se Liturgjia shqip i sh‘rbeuNolit si mjet pune p‘r shqiptar‘t".
Rezultati i pun‘s s‘ tij si fetar del krejt ndryshe. Ai e p‘r¨au Komunitetinshqiptar t‘ Bostonit, me q‘ndrimin dhe klerik‘t shqiptar‘, duke b‘r‘ at‘ q‘p‘rve¨ "kryekish‘s" s‘ Sh‘n Gjergjit u ngritn‘ edhe dy kisha t‘tjera; ajo e Sh‘n Trinis‘ me 1921 dhe ve¨an‘risht pas ardhjes s‘ Nolit n‘Amerik‘, u ngrit edhe kisha e Sh‘n Johanit me 1934. Kjo ka qen‘ edhe ¨udia m‘ emadhe p‘r nj‘ komunitet t‘ vog‘l si ky yni n‘ Amerik‘, q‘ n‘ 800 metra t‘ kemi3 kisha. K‘t‘ gj‘, na e thoshin shum‘ amerikan‘ t‘ tjer‘ duke qendisur:"Ah..., Ah ju ini pak shqiptar‘ q‘ kini tre kisha n‘ Broduej (Broadway)Street
".
Pra t‘ d‘gjojm‘ (lexojm‘), se ¨far‘ thuhet n‘ "Albumin 2
", faqe101, 102 e 104: "T‘ gjitha andrallat q‘ pati Noli gjat‘ administrat‘ssi udh‘heq‘s spiritual i kish‘s i p‘soi nga nj‘ pjes‘ e klerit t‘ pabindur.Z‘nka midis Nolit dhe ekonom At Kris Ellisit (nga fshati Ho¨ishti, fshat n‘Kor¨‘) hyn n‘ tjet‘r kategori, t‘ cilin pa dh‘n‘ holl‘sira, Noli e pushoi ngapuna. Pothuajse t‘ gjith‘ miqt‘ e Nolit mor‘n an‘n e Ekonom Ellisit... . N‘p‘rgjith‘si shumica e klerik‘ve s'ka qen‘ kurr‘ i bindur karshi Nolit".
N‘ k‘t‘ rast shtoj, se Fan Noli nuk kishte kryer studimet p‘r teologji, se uvetshpall peshkop dhe se me p‘rkthimin e "Rubahirave" t‘ OmarKhajamit provoi at‘ se ai nuk mund t‘ ishte kurr‘ fetar. P‘r k‘t‘¨‘shtje, mund t‘ sqarohemi edhe nga shtypi i koh‘s n‘ ato vite, si gazeta"Drita e V‘rtet‘", "Sk‘nderbeu", "Albanian - AmericanLiterary Society", libri i zotit Gjon McClain i vitit 1952 metitull: "Albanin Expose". Po ashtu, vet‘ kam shkruar n‘ gazet‘n:"The Christian Sience Monitor", n‘ nj‘ debat me Fan Nolin dhe GjonMech Lain q‘ nga 14 gush 1953, deri m‘ 17 prill 1954. Ju zot‘rinj studiues, mundt'i keni lexuar! Me k‘t‘ rast, po ju drejtohem vet‘ fjal‘ve t‘ Nolit marr‘ nga"Albumi 2", fq. 77 ku thuhet:
"N‘qoft‘ se emri im do t‘ mbahet mend n‘ t‘ ardhmen mund t‘ rronj‘vet‘m n‘ fush‘n e letrave
". Pra ky ‘sht‘ edhe konkluzioni im p‘r k‘t‘¨‘shtje.
S‘ fundi
, zot‘rinjve Viron Koka dhe Nasho Jorgaqi, ose shkrimeve t‘ tyreofenduese, po ju jap disa fakte, por t‘ shoq‘ruara edhe me disa pyetje:
Veprat, "Bethoveni dhe Revolucioni Francez
", si dhe "Sk‘nderbeu", jan‘botuar n‘ nj‘ nj‘jtin vit m‘ 1947 n‘ New York nga F. S. Noli dhe mbajn‘ emrin etij.
K‘to dy vepra i dhan‘ F. S. Nolit grad‘n e be¨elarit (Bachelor's Degree) dhet‘ Doktorit (Doctor's Degree) m‘ 1945, pra pas vdekjes s‘ Faik Konic‘s.
FaikKonitza, ka vdekur me 15 dhjetor, 1952,n‘ Washington. Biblioteka dhe shkrimet eKonitz‘s vajt‘n n‘ depot e Washington D.C. kundrejt nj‘ pagese mujore dhe meinteresimin e Fan S. Nolit e t‘ Qerim Panaritit erdh‘n n‘ Kish‘n e Sh‘nGjergjit, n‘ Boston ku jan‘ edhe sot.
K‘to shkrime lexoheshin, sistemoheshin
, nga bashk‘koh‘sit FanNoli dhe Qerim Panariti n‘ at‘ koh‘, por m‘ von‘ studioheshin nga studiuest‘ specializuar t‘ regjimit t‘ Enver Hoxh‘s, regjim q‘ nuk i p‘rmend as emrinFaik Konitz‘s dhe jo m‘ t‘ botonte shkrimet e tij.
"Bethovenidhe Revolucioni Francez" dhe ve¨an‘risht "Sk‘nderbeu", kan‘ nj‘stil t‘ ndrysh‘m nga shkrimet e m‘parshme t‘ F. S. Nolit, bile tek"Sk‘nderbeu" shohim q‘ p‘rmbajtja, m‘nyra e t‘ shkruarit dhe shum‘datime t‘ ndryshojn‘. Ky ndryshim ndihet aq sa ndryshon "mbreti" n‘"Sk‘nderbeu" i vitit 1921 nga "kryezoti" i Shqip‘ris‘ n‘"Sk‘nderbeu" i vitit 1947.
Zot‘rinjveu kujtoj, se jam 18 m‘ i vog‘l se Noli, sot jetoj akoma (pra kur po shkruajm‘k‘t‘ artikull Peter Minnar, ‘sht‘ 104 vje¨, sh‘nimi im K. Kapinova). Kamp‘rfunduar gjimnazin para vitit 1920, kam studiuar dhe jam marr‘ me balet gjat‘djal‘ris‘ time n‘ Amerik‘. Kam qen‘ mik me t‘ ndjerin Qerim Panariti,sekretar personal i F. S. Nolit, t‘ cilit i kam q‘ndruar pran‘ p‘r m‘ shum‘ se30 vjet. Miq‘sia ime me Qerim Panaritin mbetet simbol i bashkimit shqiptart‘ sekteve myslimano - kristiane; kultura dhe arti na bashkoin.
P‘rfundimishtpo ju drejtohem me disa pyetje, se k‘shtu do t‘ mirrni nj‘ p‘rgjigje m‘ t‘sakt‘.
P‘rse nuk u botua libri "Albumi 2" i Qerim Panaritit n‘Shqip‘ri ose t‘ pakt‘n p‘rse nuk u ribotua?
A mund t‘ ket‘ njoh‘s m‘ t‘ mir‘ se Z. Qerim Panariti i biografis‘ s‘ FanNolit?
P‘rse n‘ "Albumi 2" nuk p‘rmendet grada e Doktorit (Ph.D.), apo ajo eBah¨ellarit? Nuk u gjenden dy rradh‘ n‘ "Albumin 2", q‘ t‘shkruheshin dhe dy nga veprat m‘ t‘ r‘nd‘sishme si "Sk‘nderbeu" dhe"Bethoveni dhe Revolucioni Francez"?
Mos vall‘ mendja e studiuar n‘ Clark University n‘ Wochester e Qerim Panarititja ka harruar k‘to dy vepra Fan S. Nolit?
Pse n‘ "Albumin 2" p‘rmendet vet‘m letra e shkrimtarit t‘famsh‘m Benard Show dhe pse cil‘sohet, q‘ kjo let‘r ‘sht‘ p‘rkthyer nga vet‘Fan S. Noli?
A mos vall‘, pas vdekjes s‘ Konitz‘s me 1942, nuk do t‘ m‘ mjaftonin trederi n‘ pes‘ vjet‘ p‘r t‘ p‘rpunuar dy veprat dhe p‘r t‘ botuar ato, dukesiguruar edhe titujt p‘rkat‘s?
Me 1947 botohen dy libra nga i nj‘jti autor. Kjo ‘sht‘ karakteristike eshkrimtar‘ve t‘ ve¨ant‘, apo shfryt‘zimit t‘ gj‘rave t‘ gatshme!?
Po Benard Show, mos nuk ka t‘ drejt‘ kur thot‘: "U gabuat n‘ zanatin kur udor‘zuat klerik"?
Po, Qerim Panariti a mund t‘ shkruante kund‘r Fan S. Nolit n‘ at‘koh‘? Kjo nuk mund t‘ ndodh‘ kurr‘, ndryshe humbiste gjithshka! Po e laamanet disa miqve t‘ tij t‘ v‘rtet‘n.
Kjo gj‘ m‘ takon mua n‘ gjyqin (e rekomanduar nga Dr; Viron Koka) ta b‘j‘bashk‘ me Faik Konitz‘n n‘ Forest Hills Cemetery pas vdekjes sime.

Peter L. Minnar
Firma
Quincy Mass.
Janar 1995
"


 

*    *    *
Kjo ishte letra m‘ e r‘nd‘sishme, si p‘rgjigje drejtuar dy p‘rfaq‘suesve m‘ t‘lart‘ t‘ historis‘ komuniste prof.dr. Viron Koka e Nasho Jorgaqit, t‘ botuar n‘librin e autorit Peter Minnar me titull kuptimplot‘: "P‘r Shqip‘rin‘
", botuar n‘ Boston 1995. Le t‘ gjykoj‘lexuesi m‘ mir‘, mbasi ende sot historiografia komuniste, q‘ mbizot‘ron n‘ t‘gjith‘ instancat e ćshkenc‘sÓ shqiptare shkruan dhe vulos n‘ tekstet shkollore.

 


Burime t‘ reja nga jeta e atdhetarit Dr. Minnar


čsht‘ i ri, ndon‘se e ka kaluar shekullin me vitet mbi supe. G‘zon sh‘ndet t‘mir‘ dhe p‘r te sekreti I jet‘gjat‘sis‘ ‘sht‘ nj‘ fjal‘ filozofike: "T‘duash veten, ta respektosh at‘
".Gjithnj‘ ka qen‘ i kujdessh‘m me alkoolin dhe cigaren nuk e ka konsumuar. Mishha fare pak, kurse tre dit‘ n‘ jav‘ ushqehet me peshk dhe dy dit‘ mish pule,kryesisht zoga t‘ vogla. Mbi t‘ gjitha i p‘lqen t‘ l‘viz‘ dhe k‘tu padyshim ‘sht‘edhe sekreti tjet‘r i sfid‘s q‘ ai i b‘n mosh‘s s‘ tij. Ai punon sikurse kapunuar sistematikisht gjat‘ gjith‘ jet‘s. P‘rmes pun‘s njeriu mund t‘ b‘heti pasur n‘ Amerik‘, mbasi Amerika nuk ‘sht‘ filantropike. K‘shtu njeriu i huaj q‘ vjen aty ‘sht‘ gjithnj‘n‘ rolin e atyre heronjve t‘ Xhek Londonit, q‘ ishin n‘ k‘rkim t‘ etheve t‘arit. Drama e tyre ‘sht‘ refren i dit‘ve t‘ sotme. Nj‘koh‘sisht gjat‘ bisedavet‘ lira e duke v‘n‘ buz‘n n‘ gaz, p‘r t‘ mos demoralizuar njer‘zit shton:"Mos harroni se duhet edhe pak fat", t‘ shoq‘ruar me nj‘ shprehje t‘ njohur angleze, q‘ thot‘:"T‘ ndodhesh n‘ koh‘n e duhur, n‘ vendin e duhur".
Gjat‘ jet‘s s‘ tij ka pasur fat n‘ jet‘, nj‘ histori t‘ pasur dhe nj‘ p‘rvojet‘ mbushur me ngjarje, personalitete, senator‘, kongresmen‘ amerikan‘, njer‘zt‘ thjesht‘ e politikan‘ amerikan‘. Ai b‘n ¨do dit‘ nj‘ jet‘ normale, si¨ mundt‘ jetohet n‘ Amerik‘.
Piter Minnar ka lindur n‘ shekullin XIX, pra, i ngjarjes historike, kurShqip‘ri ekzistonte ende pushtimi i nat‘s s‘ gjat‘ otomane dhe n‘ pushtet ishteSulltan Hamiti. N‘na e babai i tij kan‘ lindur n‘ qytetin e Kor¨‘s. Familjakishte nj‘ gjendje ekonomike t‘ mir‘ dhe se n‘ familje jetonin kat‘r vet‘,Piteri, motra dhe n‘na e babai. Pas 20 vjet‘ve ai merr udh‘n e emigrimit n‘Amerik‘, ndon‘se nuk kishte nevoj‘ ekonomike, mbasi ishte djal‘ i vet‘m n‘familje. Fati e hodhi n‘ nj‘ shtet t‘ zhvilluar. Pas disa viteve e kishte t‘v‘shtir‘ q‘ t‘ rikthehet n‘ Kor¨‘n e tij t‘ dashur, mbasi Amerika e kishte b‘r‘bir t‘ saj. Fal‘ interesimit hyri nj‘ shkoll‘ nate, ku m‘sonin edhe 18 kor¨ar‘t‘ tjer‘. P‘r fat t‘ mir‘, Peter-i i ri ishte i vetmi q‘ dinte alfabetin latin.At‘ e ndihmoi shum‘ edhe gjuha fr‘nge dhe kultura e marr‘ n‘ gjimnazin eKor¨‘s. Gjat‘ Luft‘s s‘ Par‘ Bot‘rore punoi si p‘rkthyes (terxhuman) me disatregtar‘ dhe m‘soi shum‘ p‘rvoj‘ nga kontaktet me ushtar‘ francez‘. M‘ pasintegrohet fal‘ pasionit n‘ nj‘ shkoll‘ baleti, ku iu krijua mund‘sia t‘m‘sonte anglishten. Shpesh ‘sht‘ pyetur nga vet‘ amerikan‘t dhe pas viteve '90nga gazetar‘t dhe studiuesit q‘ hulumtojn‘ rreth jet‘s s‘ tij 104 vje¨are, seduke qen‘ djalosh i pash‘m, pse nuk u martua me nj‘ amerikane. Ai gjithnj‘ medashuri p‘r shqiptar‘t, gjuh‘n dhe vajzat e bukura q‘ ka Shqip‘ria ‘sht‘p‘rgjigjur se: "Kjo ‘sht‘ ¨udia e ime dhe jo vet‘m e imja, por edheshum‘ miqve t‘ mi q‘ m‘ njihnin asokohe. Kur shkova n‘ Amerik‘ si zura pun‘,vajta edhe n‘ shkoll‘ baleti dhe m‘ pas formova nj‘ grup baleti me 5 vajzaamerikane. Vet‘m un‘ isha djal‘. Dham‘ shfaqje n‘ shum‘ shtete t‘ Amerik‘s.Ishin vajza t‘ bukura, t‘ pasura e megjithat‘ kur erdhi koha p‘r t'u martuarzgjodha nga qyteti im i lindjes Kor¨aÓ.

Gjat‘ 84 viteve q‘ q‘ndron n‘ Amerik‘, ka hulumtuar e skeduar p‘r emigracioninshqiptar, duke gjurmuar n‘ biblioteka dhe arkiva. Ai ka mundur t‘ zbuloj‘se shqiptar‘t e vjet‘r t‘ vendosur n‘ Amerik‘ para Luft‘s II Bot‘rore, kan‘qen‘ patriot‘ e kan‘ punuar p‘r Shqip‘rin‘
. K‘shtu "Shoq‘ria m‘ e vjet‘r e diaspor‘sFederata Panshqiptare "VATRA" (sepse shqiptar‘t p‘r nj‘ri - tjetrinishin nj‘ vat‘r mikpritje e bujarie, duke p‘rjashtuar rastet e ve¨uara, kurshqiptari i ka kthyer shpin‘n shqiptarit) me Kryetar Faik Konic‘n ‘sht‘historia e v‘rtet‘ e k‘saj diasporeÓ.Ai p‘rmend kontributin e tij n‘ fush‘n e letrave, duke qen‘ i kujdessh‘m n‘vler‘simin e tij p‘r disa aspekte t‘ tjera t‘ aktivitetit si klerik etj. Aiishte nj‘ njeri i zgjuar dhe ka merita. Kur flitet p‘r letrarin thekson: "Juvazhdimisht flisni p‘r Fan Nolin. Bukur ishte njeri i zgjuar dhe ka meritat etij. Por historin‘ e diaspor‘s nuk e b‘ri nj‘ njeri. Noli ka b‘r‘ shum‘ t‘mira, po ka edhe gabime. Faik Konica e Shahin Kolonja u hapnin syt‘shqiptar‘ve. Asokoheshqiptar‘t nuk dinin t‘ lexonin shqip. Konica e Shahin Kolonja i m‘suan t‘lexonin me an‘n e nj‘ kor¨ari tjet‘r, Kristo Dakos, i cili udh‘tonte n‘rrethinat e Bostonit, q‘ t'i m‘sonte shqiptar‘t t‘ k‘ndonin shqip e anglisht".

Djemt‘ shqiptar‘ e patriot‘ n‘ emigracion m‘sonin bashkv‘llez‘rit e nj‘ gjaku egjuh‘ q‘ t‘ flisnin, t‘ shkruanin e lexonin gjuh‘n e t‘ par‘ve t‘ tyre. K‘shtup.sh.; Kristo Dako foli p‘r ¨‘shtjen shqiptare me filantropistin e d‘gjuaramerikan Charles Grey, i ciliishte mik i presidentit t‘ d‘gjuar amerikan Wilson. Ishte Grey, q‘ i mbushimendjen presidentit Wilson p‘r t‘ ndihmuar Shqip‘rin‘, mbasi asokohe Evropaishte progrek‘ve e prosllav‘ e prosllav‘ve n‘ drejtim t‘ ¨‘shtjes shqiptare. P‘r rolin e filantropistit amerikan, mund t‘m‘sojm‘ shum‘ po t‘ lexojm‘ artikullin e Faik Konic‘s botuar tek"Dielli", m‘ 1921. Aktivisti e atdhetari Peter Minnar flet dhe kadokumenta t‘ shkruara n‘ shtypin e koh‘s, q‘ i ruan me fanatiz‘m si vleraatdhetare e kulture se asnj‘her‘ nuk jan‘ cituar. Asnj‘ kronist i ndonj‘ gazetet‘ ćkomunitetitÓ amerikano-shqiptar n‘ New York, nuk ka shkuar p‘r ta takuar n‘Boston.

Me or‘ t‘ t‘ra t‘ rr‘fen p‘r intelektualin e mir‘njohur Kristo Kirka, Kryetarin e Shoqat‘s kuptimplote "Besa -Bes‘" nj‘ nga figurat m‘ t‘shquara kor¨are. I till‘ ‘sht‘ atdhetari Eftim Na¨i, ku v‘llai i tij hapi t‘ par‘n shkoll‘ shqipe, porq‘ nga historia komuniste ‘sht‘ l‘n‘ n‘ harres‘. Me qet‘sin‘ q‘ e karakterizonn‘nvizon:

"E megjithat‘ p‘r k‘ta patriot‘ ‘sht‘ folur fare pak. Ku e kemiThemistokli G‘rmenjin? E dini si vdiq T. G‘rmenji? Kini edhe nj‘ statuj‘ t‘ tijn‘ Kor¨‘. Ku e kini Bellkamenin, Tromar‘n? Natyrisht historia ju shfaj‘son disipasi n‘ koh‘n e Enver Hoxh‘s nuk e zije dot n‘ goj‘ emrin e Faik Konic‘s dhe t‘patriot‘ve t‘ tjer‘...Ó
Roli i diaspor‘s ka qen‘ dhembetet i madh.