Vokacioniatdhetar dhe kontradiktat e Nolit

 

 

 

NgaAnton ‚efa

 

 

 

 

 

 

 

 

 

            Esht‘folur shum‘ p‘r kontradiktat e Nolit, aq sa ‘sht‘ th‘n‘ q‘ Ņekzistojn‘ shum‘Nol‘r, n‘ kund‘rshtim me nj‘ri-tjetrinÓ1). Jan‘ quajtur ato kund‘rth‘nie,inkoerenca, kontradikta dhe paradokse.

            Esht‘m‘ se e v‘rtet‘ q‘ Noli t‘ jep mund‘si e argumente q‘ ta trajtosh at‘kontradiktor n‘ disa hulli. N‘ vorbull‘n e kontradiktave noliane, ato m‘ngacmueset jan‘ dy: a ka qen‘ Peshkopi yn‘ i shquar besimtar a jobesimtar, p‘rt‘ mos th‘n‘ kund‘rshtar i besimit dhe, n‘ zgjidhjen e problemeve t‘ m‘dhashoq‘rore e politike, a ka qen‘ p‘r p‘rdorimin e dhun‘s a kundra saj, a ka qenerevolucionar a kund‘rrevolucionar.

Po jap mendimintim, duke i peshuar kontradiktat n‘ vokacionet e tij, t‘ cilat gjithashtu kan‘qen‘ t‘ shumta, por duke u p‘rpjekur t‘ nxjerr n‘ dukje ato m‘ r‘nd‘sor‘t prejtyre. 

            Paras‘ gjithash, duhet th‘n‘ se n‘ pik‘pamje psikologjike dhe filozofike, duhetpranuar q‘ kontradikta subjektive ‘sht‘ n‘ shpirtin e njeriut, n‘ mendjen, n‘zemr‘n, n‘ jet‘n dhe n‘ veprimtarin‘ e tij. T‘ lindura fillimisht nga dyshimi,me zgjerimin e p‘rvoj‘s jet‘sore dhe t‘ kultur‘s, tek mendimtari a veprimtari,n‘ p‘rpjekjet e tij p‘r tÕju afruar sa m‘ shum‘ s‘ v‘rtet‘s, n‘ ¨do plan teorika praktik q‘ k‘rkohet ajo, shfaqen kontradiktat.  Qen‘sia e k‘saj dukurie ‘sht‘ n‘ p‘rputhje me personalitetine njeriut. Esht‘ i njohur fenomeni q‘ kontradiktat e personaliteteve t‘ shquaramarrin ngjyra paradoksale, si¨ ‘sht‘ b‘r‘ zakon t‘ thuhet, por edhe si¨ ‘sht‘shpesh e v‘rtet‘. 

            Personalitetete larta q‘ tejkalojn‘ kufijt komb‘tar‘, si¨ qe Noli yn‘, mish‘rojn‘ jo vet‘mkontradiktat individuale apo ato t‘ nj‘ bashk‘sie, qoft‘ kjo edhe nj‘ komb, poredhe kontradiktat e njer‘zimit, sepse t‘ tilla personalitete jan‘ shprehje end‘rgjegjes s‘ njer‘zimit, pra edhe e kontradiktave q‘ e ng‘rthejn‘ at‘,nd‘rgjegje q‘ p‘rpiqet e lufton p‘r tÕi hedh‘ drit‘ s‘ ardhmes.

            Njeriugjat‘ gjith‘ jet‘s s‘ tij, me rritjen e p‘rvoj‘s praktike jet‘sore dhe mezgjerimin e dimensioneve t‘ kultur‘s, e p‘rsos dhe e ndryshon mendimin e tijp‘r probleme t‘ r‘nd‘sishme, duke shkuar edhe tek kund‘rshtimi i mendimit t‘tij t‘ m‘parsh‘m. Gj‘ krejt normale. N‘ k‘t‘ rast nuk mund t‘ b‘jm‘ fjal‘ p‘rkontradikta n‘ kuptimin e v‘rtet‘ t‘ fjal‘s, pa r‘n‘ n‘ mohimin e zhvillimit t‘pand‘rprer‘ mendor e shpirt‘ror t‘ njeriut. A nuk kemi sa e sa personaliteteevropiane e bot‘rore q‘ n‘ dekadat e para t‘ shekullit t‘ kaluar u lajthit‘nnga marksizmi e leninizmi dhe, m‘ von‘, u b‘n‘ kund‘rshtar‘ t‘ tij? Vet‘ Noli eka shprehur nj‘ dukuri t‘ till‘ n‘ introdukt‘n e tij p‘r Khajamin: ŅEsht‘ epabesueshme q‘ Omar Khajami, armik i t‘ gjitha despotizmave, t‘ mos ket‘ndryshuar aspak pik‘pamjet e tij filosofike brenda n‘ 55 vjetÓ 2).

            Siq‘ndron Noli mes fes‘ e ateizmit, a beson apo nuk beson, a ‘sht‘ p‘rkrah‘s ifes‘ apo kund‘rshtar i saj Š kjo ‘sht‘ kontradikta m‘ tunduese p‘r ato q‘p‘rpiqen ta trajtojn‘ at‘ si ateist dhe kund‘rshtar t‘ fes‘.

            Megjith‘s‘nuk ‘sht‘ p‘r tÕu marr‘ n‘ konsiderat‘ trajtimi i nj‘ansh‘m, n‘ nj‘ far‘ m‘nyr‘tendencioz, q‘ iu b‘ k‘tij problemi n‘ periudh‘n e diktatur‘s, sepse aty mundt‘ ket‘ indoktrinim e munges‘ ¨ilt‘rsie, m‘ tep‘r se objektivitet e bindjeshkencore; gjithsesi duhet th‘n‘ di¨ka. Namik Resuli n‘ studimin e tij ŅFanNoli sotÓ 3) ka polemizuar p‘r k‘t‘ ¨‘shtje me Ko¨o Bihikun dhe Dhimit‘rShuteriqin, lidhur me ŅantifetarizminÓ e Nolit (n‘ ndonj‘ poezi e shprehje t‘tijen), duke pranuar k‘t‘ dukuriŠsado l‘kundsh‘m - si inkoerenc‘ t‘ Nolit(mb‘shtetur n‘ nj‘ shprehje t‘ nxjerr‘ nga nj‘ let‘r q‘ Noli i ka d‘rguarTashkos, m‘ 1906: ŅPer‘ndis‘ q‘ nuk i besoj, i ardht‘ keq!Ó dhe e ka mbyllurk‘t‘ ¨‘shtje, duke e l‘n‘ n‘ kap‘rcyell, me citimin e Qerim Panaritit,biografit t‘ par‘ t‘ Nolit: ŅSi person, Noli g‘zonte t‘ gjitha t‘ metat enjeriut plus t‘ metat e tij si individualÓ, (d. m. th. si individ, sh‘nimi im,A. .).Mendoj se kjo shprehje dhe ndonj‘ tjet‘r q‘ bie Qerim Panariti n‘ librin e tij4) mund t‘ jen‘ rezultat i nj‘ momenti shpirt‘ror a rrethanash t‘ ve¨anta dhenuk duhen marr‘ p‘r baz‘ p‘r t‘ nxjerr‘ p‘rfundime r‘nd‘sore kategorike, q‘bien n‘ kund‘rshtim me krejt jet‘n dhe veprimtarin‘ e Nolit.

Aleks Buda kashkruar: ŅMe vullnet t‘ lir‘ e me nd‘rgjegje, Noli zgjodhi rrug‘n e prift‘ris‘.Nuk ishte as nj‘ thirrje e brendshme, as nevoja p‘r t‘ siguruar jetes‘n q‘ e¨oi n‘ k‘t‘ rrug‘. Ajo q‘ n‘ kushte normale do t‘ ishte nj‘ maskerad‘ Š veshjaprift Š p‘r nj‘ njeri q‘ n‘ thelbÉishte nj‘ skeptik n‘ pik‘pamje fetare, qe n‘t‘ v‘rtet‘ nj‘ akt vet‘flijimi i nj‘ njeriu q‘ pranoi t‘ flijoj‘ nj‘ jet‘normale njer‘zore dhe lirin‘ e vet personale e mendore p‘r nevojat politikekomb‘tare, t‘ luft‘s kund‘r veprimtaris‘ komb‘tare t‘ feve e kishave; qe ky nj‘akt vet‘mohimi tragjik sepse e detyroi t‘ rroj‘ nj‘ jet‘ n‘ dy rrafsheÓ 5).(Esht‘ fjala, p‘r rrafshin politik dhe at‘ fetar).

            Mepak fjal‘ k‘shtu ‘sht‘ trajtuar vendimi i Nolit p‘r tÕu b‘r‘ prift dhe misionii tij fetar nga mendimi i shkenc‘s shqiptare n‘n trysnin‘ e diktatur‘s. Pra,Noli u b‘ prift pa pas‘ nj‘ thirrje t‘ brendshme, sepse p‘rkundrazi ai ishteŅskeptikÓ n‘ q‘ndrimin ndaj fes‘; por u vet‘flijua tragjikisht p‘r Ņnevojat epolitik‘s komb‘tareÓ.

            S‘pari, na duket nj‘ gjykim tep‘r i sip‘rfaqsh‘m mohimi i thirrjes s‘ mbrendshme,vokacionit fetar, q‘ e drejtoi Nolin n‘ rrug‘n e prift‘ris‘.

            Ngat‘ gjitha vokacionet e Nolit, dy jan‘ m‘ t‘ fuqishmet dhe m‘ ndikueset n‘veprimtarit‘ e tij: ai fetar dhe ai atdhetar, vokacioni qiellor dhe nj‘ ngaŅtok‘sor‘tÓ.

            Shfaqjadhe jet‘gjat‘sia e vokacioneve kan‘ kronologjin‘ e tyre n‘ jet‘n e njeriut, gj‘q‘ del m‘ n‘ pah tek njer‘zit e m‘dhenj. Pa u zgjatur n‘ k‘t‘ ¨‘shtje duhet t‘ pranojm‘ se ‘sht‘ vokacioni fetar,ndoshta p‘r vet‘ natyr‘n e tij ekskluzivisht shpirt‘rore, q‘ u shfaq tek Noli shum‘heret, q‘ n‘ mosh‘ t‘ njom‘, dhe q‘ e shoq‘roi at‘, si¨ do ta themi m‘ posht‘,t‘r‘ jet‘n. (Esht‘ p‘r tÕu sh‘nuar se n‘ hullin‘ e religjionit, vokacioni ‘sht‘nj‘ thirrje e brendshme q‘ Hyu i b‘n nj‘ shpirti p‘r tÕju kushtuar i t‘ri Atij;nd‘rsa n‘ vokacionet e tjera, Ņtok‘soretÓ, motivacioni ‘sht‘ krejt‘sisht n‘hullit‘ njer‘zore dhe shfaqet tek aft‘sit‘ dhe talenti i njeriut.).

            Vet‘Noli na tregon n‘ ŅAutobiografin‘Ó e tij se ai ishte i vetmi prej pjes‘tar‘vet‘ familjes q‘ e shoq‘ronte gjyshe Sumb‘n n‘ agj‘rimet e saj; bile edhe nd‘rato m‘ t‘ v‘shtirat, si¨ ishte t‘ q‘ndruarit, dy her‘ n‘ vit, tri dit‘ rresht,pa ngr‘n‘ e pa pir‘; megjith‘se gjyshja, Ņp‘rher‘ rropatej ta bindte q‘ t‘ mosagj‘ronte, sepse ishte sh‘ndetligÓ 6). Si mund t‘ spjegohet ndryshe ky veprimf‘minor, p‘rve¨se me nj‘ impuls t‘ brendsh‘m shpirt‘ror?  Ky predispozicion shpirt‘ror i fuqish‘me shoq‘roi Nolin t‘r‘ jet‘n. Dhe m‘ von‘ n‘ nj‘ mosh‘ t‘ pjekur, duke iun‘nshtruar k‘tij vokacioni hyjnor dhe duke synuar n‘ send‘rtimin e idealeve t‘tij t‘ larta qiellore e tok‘sore, fetare e atdhetare, Noli nuk flijoi kurr‘far‘lirie t‘ vet‘vetes; nuk b‘ri ndonj‘ vet‘flijim, p‘rkundrazi ai krijoi mund‘sin‘q‘ t‘ pajtonte dy vokacionet e tij m‘ t‘ fuqishme, duke u v‘n‘ plot‘sisht n‘sh‘rbim t‘ tyre dhe p‘r hir t‘ k‘tyre vokacioneve ai solidar‘soi bashk‘sin‘shqiptare ortodokse t‘ Amerik‘s, duke e shk‘putur at‘ nga ndikimi, intrigat dhepolitika antishqiptare e Patrikan‘s dhe themeloi Kish‘n Shqiptare, u mor mepolitik‘, duke u b‘r‘ nj‘ luft‘tar i fkakt‘ p‘r nd‘rtimin e nj‘ shoq‘rie shqiptaresa m‘ t‘ ¨liruar shpirt‘risht dhe lav‘roi n‘ t‘r‘ ato fusha t‘ kultur‘s, artit,shkenc‘s, aft‘sit‘ e tij t‘ rralla.

            Esht‘tep‘r e ¨uditshme, flagrante t‘ pranojm‘ se personaliteti i Nolit n‘ t‘r‘madh‘shtin‘ e gjenialitetit t‘ tij tÕia kishte nevoj‘n maskave dhe maskaradave.

            Jetadhe veprimtaria e Nolit nuk l‘n‘ n‘ dyshim vokacionin dhe bindjen fetare t‘tijen. Noli e hapi dhe e mbylli jet‘n si besimtar i zellsh‘m. N‘ frym‘zimin etij shpirt‘ror, n‘ prirjen dhe misionin jet‘sor dhe, jo e par‘nd‘sishme, n‘trash‘gimin‘ instinktive dhe edukat‘n q‘ mori q‘ heret n‘ familje, ai nad‘shmohet kat‘rcip‘risht fetar. Fetar n‘ ideal, fetar n‘ bindje, fetar n‘veprim. Fetar n‘ f‘mij‘ri, fetar n‘ rini, fetar n‘ mosh‘ t‘ pjekur dhe n‘pleq‘ri; fetar n‘ jet‘, fetar n‘ vdekje.

            M‘shum‘ se ¨do gj‘ d‘shmon vepritaria e tij jet‘sore. N‘n ndikimin e edukat‘sfamiljare, q‘ n‘ f‘mij‘ri, ai mendonte t‘ b‘hej Ņkalor‘s i Skend‘rbeutÓ dheŅmisionar i KrishtitÓ, dhe p‘rpara marrjes s‘ ¨do vendimi ai pyeste veten: ŅSido t‘ kishte vepruar Krishti, n‘ nj‘ rast t‘ till‘?Ó Dhe p‘rgjigjej: ŅKrishtido tÕi besonte Zotit dhe do t‘ shkonte p‘rparaÓ. 7)

Gjat‘ gjith‘jet‘s, ai jo vet‘m ushtroi detyr‘n si prift, por koh‘n m‘ t‘ madhe ia kushtoipropagand‘s fetare. Q‘ m‘ 22 mars 1908, n‘ mosh‘n 26-vje¨are, vet‘m 14 dit‘mbasi u dor‘zua prift, celebroi Liturgjin‘ e Par‘ Hyjnore n‘ gjuh‘n shqipe dhepo k‘t‘ vit botoi ŅSh‘rbesat e Jav‘s s‘ MadheÓ, duke filluar me botimet ematerialeve fetare, q‘ vazhduan gjat‘ gjith‘ jet‘s. Me q‘ lista e tyre ‘sht‘shum‘ e gjat‘, po sh‘nojm‘ k‘tu vet‘m vitet e botimeve: 1908, 1909, 1913, 1914,1916, 1936, 1941, 1948, 1949, 1950, 1952, 1954, 1955, 1956, 1957, 1961, 1962dhe vet‘m nj‘ vit para se t‘ vdiste botoi Psalmet e p‘rkthyera nga hebraishtja.Sqarojm‘ q‘ n‘ disa prej viteve t‘ p‘rmendura m‘ lart, ai realizoi dy e m‘tep‘r botime. A mund t‘ b‘h‘j e gjith‘ kjo pun‘ e v‘llimshme dhe e shtrir‘ n‘krejt hap‘sir‘n jet‘sore pa nj‘ predispozicion t‘ fuqish‘m shpirt‘ror dhe vet‘me diktuar nga nevojat e politik‘s komb‘tare?

Noli ka shkruar:ŅNga t‘ gjitha veprimtarit‘ e mia, dashuria ime e par‘ ‘sht‘ kishaÓ 8); nd‘rsap‘rkthimin dhe kompilimin e Kremtores (Menoion) Š nj‘ lib‘r sh‘rbese q‘ p‘rmbanpsalmet, odet dhe troparia t‘ vitit liturgjik ortodoks - e ka quajtur Ņsodisfaksionine tij m‘ t‘ madhÓ 9) dhe Ņvepr‘n, n‘ t‘ cil‘n jan‘ p‘rq‘ndruar p‘rpjekjet e tijm‘ t‘ m‘dha shpirt‘rore, letrare, muzikore dhe intelektualeÓ 10).

            N‘tryez‘n e pun‘s, dit‘n q‘ vdiq, iu gjet‘n: nj‘ v‘llim i vog‘l poezish franceze,disa flet‘ me p‘rkthime nga ky v‘llim, (d‘shmi e gjall‘ e hap‘sir‘s kohore dhefuqis‘ s‘ vokacionit p‘r artin poetik), si dhe nj‘ dor‘shkrim, n‘ t‘ cilin qeshkruar kjo lutje drejtuar Zotit: ŅKur ju t‘ vini n‘ tok‘, Mbret i Qiejve, mepushtet dhe shk‘lqim, e gjith‘ bota do t‘ dridhet nga frika, lumenjt‘ e zjarritdo t‘ rrjedhin para fronit t‘ gjyqit t‘nd t‘ tmerrsh‘m, librat do t‘ hapen dykapak‘sh, do t‘ zbulohem m‘katet m‘ t‘ fshehta. M‘ kurse mua prej zjarrit t‘pashuar e t‘ amshuar dhe m‘ vendos n‘ krahun e djatht‘ n‘ Parajs‘, Gjykat‘s idrejt‘ dhe m‘shir‘plot‘!Ó 11). Sa larg skepticizmit fetar dhe sa kuptimplotep‘r vokacionin fetar t‘ Nolit ‘sht‘ kjo lutje !

            Iqen‘sish‘m p‘r tÕu theksuar, lidhur me ¨‘shtjen q‘ po trajtojm‘, ‘sht‘ fakti q‘vokacioni fetar dhe ai atdhetar tek Noli ishin shum‘ t‘ fuqish‘m dhe kjop‘rmas‘ dyfishohej, kur ato viheshin n‘ sh‘rbim t‘ nj‘ri-tjetrit. Dhe ai i vurimjesht‘risht jo vet‘m n‘ pajtim, por edhe n‘ funksion t‘ nj‘ri-tjetrit. Dukurie padiskutueshme e veprimtaris‘ s‘ tij.

            Vokacionii brendsh‘m fetar dhe ai atdhetar jan‘ dy binar‘t kryesor‘ nga kalon lokomotivaq‘ t‘rheq trenin me vagona t‘ shumt‘ t‘ veprimtaris‘ s‘ tij: vagonin ep‘rkthimeve letrare, poezis‘, publicistik‘s, oratoris‘, studimeve n‘ fush‘n ehistoris‘ e t‘ muzik‘s, krijimeve origjinale n‘ fush‘n e muzik‘s, diplomacis‘,politik‘s. Vokacioni fetar, fillimisht, dhe ai atdhetar jan‘ m‘ t‘ hershmit n‘jet‘n dhe veprimtarin‘ e Nolit dhe e kan‘ shoq‘ruar at‘ t‘r‘ jet‘n; prandajmund t‘ na sh‘rbejn‘ si ¨el‘s p‘r t‘ shpjeguar kontradiktat e tij. 12)

            Cili‘sht‘ m‘ i fuqishmi nga k‘to dy impulse t‘ shpirtit nolian? Duket se gjakuiliro-shqiptar i trash‘guar prej t‘ par‘ve ‘sht‘ ai q‘ p‘rcakton ¨do gj‘ m‘ s‘miri n‘ personalitetin e k‘tij shqiptari t‘ madh me p‘rmasa evropiane ebot‘rore. Vokacioni atdhetar ‘sht‘ pa dyshim n‘ tharmin e psikologjis‘ s‘popullit ton‘. Deri von‘ i zhytur n‘ elemente paganizmi Š pavar‘sishtp‘rqafimit t‘ dy besimeve monoteiste Š shqiptari e ka pas‘ m‘ se t‘ theksuarvet‘dijen e p‘rkat‘sis‘ s‘ tij etnike, k‘t‘ vlag‘ t‘ ngroht‘ atdhetarizmi, sidhe ndjenj‘n dhe gjith‘ bot‘n shpirt‘rore q‘ lidhet me t‘. Nuk ‘sht‘ i rastit,p‘rkundrazi ‘sht‘ shum‘ kuptimplot‘ konstatimi i Hobhaus-it, shokut eshoq‘ruesit t‘ Byron-it n‘ udh‘timet n‘p‘r trevat evropiane t‘ Perandoris‘Turke, n‘ dekadat e para t‘ shek. XIX: ŅKur banor‘t e provincave t‘ tjera t‘Turqis‘ pyet‘n se ¨far‘ jan‘, ata p‘rgjigjen: Ōjemi muhamedan‘Õ ose Ōjemi t‘krisht‘r‘Õ; nd‘rsa banori i k‘tij vendi (‘sht‘ fjala p‘r trojet shqiptare,sh‘nimi im, A. .), p‘rgjigjet: Ōun‘ jam shqiptar.Ó13). Dhe kjo ndodh n‘dhjet‘vjet‘shin e par‘ t‘ shekullit t‘ XIX, kur vet‘dija komb‘tare e popullitton‘ ishte err‘suar mjaft nga shkaku i zgjatjes s‘ pushtimit osman dhepolitik‘s s‘ tij antishqiptare dhe kur vet‘dija komb‘tare e popujve fqinj‘kishte kristalizuar platform‘n e tyre komb‘tare. 14)

            K‘shtu,n‘ vokacionet e tij m‘ r‘nd‘sor‘, Noli d‘shmohet gjithsesi nj‘ shqiptar iv‘rtet‘, me gjak, me mish, me kock‘; ashtu si¨ e ka cil‘suar Hasan Dosti: ŅKyburr‘ simbolizon sinthez‘n e virtyteve t‘ rac‘s arb‘rore.Ó 15)

            Historia,kultura, etnopsikologjia d‘shmojn‘ dashurin‘ e popullit ton‘ p‘r atdheun. Q‘ n‘fillimet e saj-duke mos l‘n‘ jasht‘ humanist‘t e m‘dhenj, q‘ shkruan n‘ gjuh‘nlatine, kultura shqiptare u frym‘zua nga ndjenja e atdhetarizmit. M‘ s‘ mirik‘t‘ e d‘shmojn‘ m‘ t‘ vjetrit: Barleti, Be¨ikemi, Buzuku, Budi, Bardhi,Bogdani; dhe mbas tyre rreshtohen t‘ gjith‘, pa dallime besimi a krahine. Dheasnj‘rin prej tyre nuk e ka penguar rroba fetare t‘ merret me politik‘,shkenc‘, art, bile edhe t‘ marr‘ pushk‘n p‘r t‘ luftuar p‘r atdheun.

            Klerikatolik i Veriut krijoi si moto t‘ veprimtaris‘ s‘ tij binomin ŅFe e AtdheÓ.(Duhet theksuar k‘tu se n‘se vokacioni dhe veprimtaria fetare e tij lidhejvet‘m m‘ nj‘ pjes‘ t‘ vog‘l t‘ popullit, si¨ ‘sht‘ elementi katolik,veprimtaria atdhetare e tij kishte karakter mbar‘komb‘tar.)

            Nj‘nga argumentet p‘r ta paditur Nolin si antifetar ka sh‘rbyer p‘rkthimi prej tiji ŅRubairaveÓ t‘ Omar Khajamit. N‘se kontradikta ‘sht‘ m‘ se e mpreht‘,flagrante, n‘ predikimin e fjal‘s s‘ Krishtit, nga nj‘ra an‘, dhe t‘bolshevizmit, anti-Krishtit, nga ana tjet‘r, si¨ mund t‘ thuhet p‘r disa poezidhe introdukta t‘ tij; ndryshon puna n‘ p‘rkthimin e Rubairave, nj‘ fenomen n‘dukje kontradiktor dhe, m‘ p‘rtej, paradoksal.

            N‘p‘rkthimin e ŅRubairaveÓ, duhet t‘ kemi parasysh disa fakte:

S‘ pari, vet‘ Khajami ‘sht‘ thell‘sishtkontradiktor. Aq sa mund t‘ trajtohet si afetar, po aq mund t‘ trajtohet sifetar dhe si kund‘rshtar i fes‘.

S‘ dyti, n‘se p‘r hir t‘ liris‘ s‘mendimit, kritikon dogmatizmin fetar, Khajami nuk ‘sht‘ ateist. Ai beson n‘ nj‘Zot, pavar‘sisht se her‘-her‘ kritikon edhe perendit‘ e feve semitike.

S‘ treti, mungesa e konsekuenc‘s n‘ idet‘ eRubairave, nuk na lejon t‘ p‘rcaktojm‘ nj‘ vij‘ demarkacioni p‘r nj‘ sistem t‘prer‘ filozofik t‘ Khajamit. Vet‘ Noli e pohon k‘t‘ n‘ introdukt‘n e tij: Ņdo sistematizat‘strikte e iderave q‘ na ¨faq Khajami ‘sht‘ e kot‘ sa edhe e lajthiturÓ. Dhe m‘posht‘: ŅKhajami nuk ‘sht‘ dishepull i nj‘ shkoll‘, po i t‘ gjitha Shkollavegjer n‘ nj‘ pik‘Ó 16).

S‘ kat‘rit, p‘r hir t‘ realizimit t‘ nj‘perle letrare, Khajami i ka lejuar vetes t‘ predikoj‘ edhe ide krejtkontradiktore. Ja si ‘sht‘ shprehur Noli p‘r k‘t‘: ŅT‘ gjitha pik‘pamjet makarkontradiktore jan‘ t‘ mira p‘r Omar Khajamin n‘ qoft‘ se i japin l‘nd‘n enevojshme p‘r nj‘ rubai artistikeÓ 17). Kjo na d‘shmon se vokacioni letrar tekKhajami ka qen‘ m‘ i fuqish‘m se ai filozofik; gj‘ q‘ shihet, n‘ ndonj‘ rast,edhe tek disa p‘rkthime t‘ Nolit, n‘ kund‘rpeshimin mes vokacionit letrar dheatij filozofik. Me t‘ drejt‘, studiuesi Vehbi Bala ka v‘rejtur nj‘ Ņafinitetshpirt‘ror t‘ Nolit me krijimtarin‘ e KhajamitÓ 18).

K‘shtu, mund t‘rreshtohen edhe argumente t‘ tjera p‘r ta kund‘rshtuar Š si bindje -antifetarizmin e Khajamit. Noli e p‘rktheu Khajamin n‘ vitin 1926, si nj‘ ngamilitant‘t m‘ t‘ m‘dhenj bot‘ror‘ t‘ ŅLiris‘ s‘ MejtimitÓ. Mendoj se p‘rkthimetmadhore t‘ Nolit jan‘ nisur jo vet‘m nga vler‘simi letrar-artistik, por m‘tep‘r e m‘ nga vokacioni i tij atdhetar. Ndryshon puna me p‘rkthimin e disapoezive.

            Simendimtar i madh, Noli kishte nevoj‘ p‘r hap‘sir‘ t‘ gjer‘ e horizont t‘kthjellt‘ mendimi. K‘t‘ e ndjente, e quente t‘ nevojshme dhe e d‘shironte edhep‘r popullin e tij, p‘r atdheun e tij; prandaj ai p‘rkthen krahas Ungjijve edheRubairat. E gjith‘ veprimtaria e Nolit buron nga militantizmi p‘r lirin‘ emendimit, ushqehet nga kultura e tij shum‘ e gjer‘ dhe ndizet e merr flak‘ ngapathosi qytetar, p‘r tÕi dh‘n‘ forc‘ e energji veprimi idealit t‘ tij atdhetar.Noli k‘rkon tÕi jap‘ drit‘ nj‘ populli q‘ porsa ka dal‘ nga err‘sira e thell‘otomane e q‘ sorollatet n‘ nj‘ qorrsokak v‘shtir‘sish p‘r t‘ krijuar shtetin evet dhe ¨do gj‘ tjet‘r, duke filluar qoft‘ edhe nga rip‘rtitja e identitetit. Dhek‘t‘ drit‘ ai e sheh n‘ vazhd‘n e rilindasve, tek p‘rqafimi i kultur‘s,n‘p‘rmjet liris‘ s‘ mendimit Š nj‘ ¨lirim shpirt‘ror deri n‘ skajet m‘periferik‘ t‘ nd‘rgjegjes komb‘tare.

            T‘lexosh Khajamin ‘sht‘ sikur t‘ p‘rballesh me nj‘ enciklopedi t‘ t‘r‘ filozofikehumaniste, t‘ realizuar n‘ nj‘ nga veprat m‘ kulmore artistike t‘ let‘rsis‘bot‘rore, send‘rtuar gjithsesi me nj‘ thjesht‘si t‘ skajshme. Th‘n‘ n‘ m‘nyr‘m‘ se t‘ thjesht‘suar, n‘ morin‘ e motiveve, dy jan‘ kolonat vertebrale,kryemotivet e Rubairave: g‘zimi epikurean, hedonist i jet‘s -  Ņcarpe diemÓ e romak‘ve Š dhe q‘ndrimistoik p‘rball‘ v‘shtir‘sive t‘ saj. Polemika me fet‘, kryesisht me dogmat e sajsillet rreth k‘tyre dy poleve, dy filozofive. Nuk ka k‘tu ndonj‘ kontradikt‘,aq m‘ pak alarmante, si¨ ‘sht‘ interpretuar aty-k‘tu. As p‘r Khajamin q‘ ikrijon rubait‘ e as p‘r Nolin q‘ i p‘rkthen. Sepse jeta i ka brenda saj t‘gjitha: edhe g‘zimet edhe v‘shtir‘sit‘. T‘ parat duhen jetuar, t‘ dytat duhenp‘rballuar. Esht‘ vet‘ jeta q‘ i jep p‘rpar‘si njer‘s ose tjetr‘s doktrin‘filozofike, n‘ rastet emergjente t‘ saj, pa krijuar ndonj‘ kontradikt‘, n‘kuptimin e plot‘ t‘ fjal‘s. N‘ k‘t‘ hulli duhet interpretuar edhe militantizmiKhajam dhe Nolian p‘r lirin‘ e mendimit.

            Irreshtuar me Khajamin, si nj‘ shqiptar i v‘rtet‘ q‘ has shum‘ v‘shtir‘si n‘jet‘ dhe fare pak, g‘zime dhe i ushqyer nga vokacionet e tij atdhetare efetare, Noli i jep p‘rpar‘si q‘ndrimit stoik n‘ jet‘. Kjo shihet n‘ gjith‘jet‘n dhe veprimtarin‘ e tij. Del qart‘ tek p‘rkthimi i Rubairave dhe sidomosn‘ komentin q‘ i b‘n atyre. Noli bashk‘ me Khajamin, s‘ bashku me stoik‘t,mendojn‘ q‘ njeriu duhet t‘ jetoj‘ i mb‘shtetur tek arsyeja, n‘ harmoni t‘plot‘ me natyr‘n, me ligj‘t universale t‘ saj. Dhe n‘ k‘t‘ rrug‘, virtyti ‘sht‘e vetmja gj‘ e mir‘, e vetmja vler‘, vlera m‘ pozitive e njer‘zimit. P‘r t‘realizuar detyr‘n e tij, njeriu duhet ta g‘zoj‘ jet‘n, k‘naq‘sit‘ q‘ jep ajo,tÕi p‘rballoj‘ v‘shtir‘sit‘, vuajtjet, duke u ngritur mbi pasojat e fatit dheduke arritur lirin‘ shpirt‘rore n‘ pajtim me logjik‘n hyjnore, q‘ drejtongjith‘sin‘, natyr‘n dhe njer‘zimin gjithnj‘ nga e mira.

II

Kontradikta m‘ ethell‘ dhe m‘ flagrante n‘ dukje lidhet me q‘ndrimin e Nolit lidhur mep‘rdorimin e dhun‘s n‘ zgjidhjen e problemeve t‘ mprehta shoq‘rore e politike.Ky ka qen‘ tundimi demoniak i shpirtit t‘ tij gjithmon‘ t‘ shqet‘suar, ankthiq‘ e ka ndjekur dhe e ka munduar e st‘rmunduar t‘r‘ jet‘n dhe q‘ ai nuk kamundur ta mposht‘ plot‘sisht, por nuk i ‘sht‘ n‘nshtruar.

Sa ka qen‘ ifuqish‘m e i kthjell‘t vokacioni i tij atdhetar, sa ka qen‘ e gjer‘, energjikedhe e vrullshme veprimtaria e tij n‘ sh‘rbim t‘ k‘tij vokacioni, po aq ka qen‘shqet‘suese ¨‘shtja e q‘ndrimit ndaj dhun‘s n‘ llogoret e luft‘s p‘r zhdukjen embeturinave t‘ sundimit turk n‘ struktur‘n shpirt‘rore, shoq‘rore, ekonomike epolitike t‘ popullit ton‘, n‘ vij‘n e frontit luftarak p‘r nd‘rtimin e nj‘shteti shqiptar sipas modelit per‘ndimor.

Ky problem e kamunduar Nolin q‘ heret. Duket se n‘ n‘nvet‘dijen e tij, ai e parandjeu k‘t‘ ankthdhe prandej u p‘rpoq t‘ ¨lirohet prej tij, duke e derdhur n‘ tragjedin‘ŅIzraelit‘ e filistin‘Ó-vepra e tij e par‘, botuar n‘ vitin 1907.

N‘ periudh‘n erinis‘, kur b‘hej fjal‘ p‘r ¨lirimin komb‘tar nga sundimi turk, si gjith‘rilindasit, Noli, pa asnj‘ m‘dyshje, b‘nte thirrje p‘r luft‘ t‘ armatosur. M‘von‘, kur shtrohej ¨‘shtja e shk‘putjes s‘ Shqip‘ris‘ nga sferalindore-aziatike dhe kur luftohej kund‘r tendencave diktatoriale q‘ u v‘rejt‘nn‘ jet‘n politike, n‘ p‘rpjekje p‘r nd‘rtimin e nj‘ shteti demokratik, Noli‘sht‘ treguar i l‘kundsh‘m ndaj p‘rdorimit t‘ dhun‘s-problem q‘ m‘ p‘rtej,lidhet me q‘ndrimin ndaj marksizmit dhe bolshevizmit. Afrin‘ mes dhun‘s dhebolshevizmit u p‘rpoq‘n ta shfryt‘zonin armiqt‘ e tij politik‘ p‘r ta akuzuarsi bolshevik.

N‘ periudh‘n eviteve t‘ stuhishme e t‘ lavdishme 1920-1924 dhe n‘ t‘ gjith‘ veprimtarin‘ etij politike t‘ k‘tyre viteve, Noli luftoi p‘r nj‘ Shqip‘ri moderne, t‘qytet‘ruar e demokratike. Sigurisht q‘ ai kishte parasysh modelet e demokraciveamerikane e evropiane.

            N‘parlament Noli e paraqiste veten si p‘rfaq‘sues i katundar‘ve e pun‘tor‘ve. N‘nj‘ nga seancat e parlamentit, me iluzionin e demokracis‘ amerikane n‘imagjinat‘, ai pati shpallur: ŅDuam nj‘ qeveri t‘ popullit, prej popullit, p‘rpopullinÓ, duke b‘r‘ t‘ vetat fjal‘t e Linkolnit. Besoj se asnj‘ mendje sadonaive dhe e ¨oroditur qoft‘ nuk mund ta padis‘ Linkolnin p‘r bolshevik.

            N‘synimet e tij p‘r nd‘rtimin e nj‘ shoq‘rie dhe t‘ nj‘ shteti demokratik sipasmodelit per‘ndimor, Noli u ndesh me elementin konservator, q‘ p‘rpiqej tambante Shqip‘rin‘ t‘ lidhur me format e vjetra t‘ sundimit, t‘ shpirt‘suara ngafryma e mykut oriental. Luft‘n kund‘r tij, ai shum‘ shpesh e veshi me termatejet radikale revolucionare, gj‘ q‘ i sh‘rbei kund‘rshtar‘ve politik‘ p‘r taakuzuar si bolshevik. Nuk ‘sht‘ se ai e pati harruar se Ņt‘ mirat dhe t‘ k‘qiatn‘ atdheun ton‘ nuk ishin kurr‘ t‘ ndara n‘ klasa; sepse shqiptar‘t m‘ t‘ mir‘kan‘ qen‘ kurdoher‘ aq nga klasa e pasur, nga klasa e ashtuquajtur bejler‘ e agallar‘,sa edhe nga klasa e tÕashtuquajtur‘ve harbut‘Ó 19), terma aq t‘ p‘lqyeshme n‘fjalorin nolian.

            N‘fjalimin e tij t‘ famsh‘m p‘r ŅPes‘ anarkit‘Ó, mbajtur n‘ parlament, n‘ vitin1924, qe shprehur: ŅN‘ vendin ton‘ mbret‘ron konfuzioni i pes‘ anarkiveÉ K‘tusÕka as klas‘ bejler‘sh, as klas‘ bujq‘sh, as klas‘ borgjezie. K‘tu bujku ‘sht‘m‘ bej se beu dhe beu ‘sht‘ m‘ bujk se bujku. Kini nj‘ sh‘mbull t‘ bukur n‘partin‘ popullore, e cila mbahet sot n‘ fuqi prej bejler‘ve nga oxhaqet m‘ t‘vjet‘r, kurse an‘tar‘t e saj l‘vdohen q‘ kan‘ shp‘tuar prej bejler‘ve.Ó.

            Kuptimplot‘‘sht‘ fakti q‘ n‘ veprimtarin‘ e tij politike, Noli nuk u tregua armik ibejler‘ve si Ņklas‘Ó, por vet‘m i bejler‘ve konservator‘, ashtu si¨ luftoi edhekund‘r intelektual‘ve konservator‘; nd‘rsa ai pati miq e bashk‘pun‘tor‘ bejler‘liberal‘. Sa p‘r ilustrim, po p‘rmendim k‘tu se ai qe mik dhe bashk‘punoi meAli Bej Klisur‘n, Mehmet Bej Konic‘n, Hasan Beg Prishtin‘n, Bajram Beg Currin,etj. Po miq‘sia e tij me Faik Beun? Sa qe Faiku kund‘rshtar i Zogut, pat‘n nj‘miq‘si t‘ ngusht‘ me nj‘ri-tjetrin, por kur Faiku i doli n‘ krah Zogut, filluanpolemikat e ashpra, akuzat, fyerjet, si¨ i kan‘ pasur zakon t‘ dy, dhemegjithat‘, miq‘sin‘ e mbajt‘n t‘r‘ jet‘n. Kur shkoi n‘ Shqip‘ri si deputet iŅVatr‘sÓ, n‘ vitin 1920, Noli lidhi miq‘si edhe me Ahmet Beg Zogollin, por kjomiq‘si u prish shpejt, p‘r shkak t‘ vizionit dhe programit politik t‘ tyre t‘ndrysh‘m.

Nd‘r shum‘k‘rkesa t‘ Nolit, t‘ shtruara n‘ parlament, po ve¨oj dy nga m‘ r‘nd‘soret: zbatimine reform‘s agrare dhe dh‘nien e t‘ drejt‘s s‘ vot‘s grave, dy k‘rkesa m‘ se t‘nevojshme n‘ funksion t‘ ¨lirimit shoq‘ror dhe ekonomik t‘ popullit ton‘. Ky qen‘ vijat m‘ t‘ p‘rgjithshme ŅyryshiÓ i tij ŅbolshevikÓ kund‘r ŅfeudalizmitÓ!

Megjith‘se n‘fjalimin e tij mbi varrin e Avni Rustemit, ai dha Ņkushtrimin luftarakÓ p‘r t‘marshuar drejt Tiran‘s p‘r realizimin e idealit t‘ tij atdhetar e politik t‘krijimit t‘ nj‘ republike demokratike-duke shkuar edhe n‘ kund‘rshtim mek‘shill‘n e Gurakuqit p‘r mosp‘rdorimin e dhun‘s-qeverisja e tij n‘ periudh‘nqershor-dhjetor 1924 d‘shmoi se Noli nuk pask‘sh qen‘ p‘r dhun‘n. Si¨ ka th‘n‘Tajar Zavalani Ņai q‘ kishte hudh‘ parrull‘n e revolucionit mbi varrin e AvniRustemit, u tregua m‘ pak revolucionar se t‘ gjith‘. 20). Dhe, si¨ dihet prejt‘ gjith‘ve, kur forcat e Zogut rrethuan Tiran‘n, n‘ dhjetor t‘ vitit 1924, dheministri i luft‘s, Kasem Qaf‘zezi, shkoi ta pyeste Nolin se si duhej t‘vepronte, k‘tij iu desh t‘ priste tek dera e zyr‘s af‘r dy or‘, sepse kryeministripo i binte fyellit!

            Edhepo tÕi mbledhim s‘ bashku t‘ gjitha gabimet e Nolit lidhur me problemin q‘ potrajtojm‘, qoft‘ fjalimin n‘ Gjenev‘, ku demokracin‘ e quajti nj‘ mashtrimhipokrit t‘ popujve, parlamentin nj‘ murtaj‘, zgjedhjet e lira nj‘ komedi,etj., qoft‘ marr‘dh‘niet me sovjetik‘t (ardhjen e misionit diplomatik dhenjohjen e B. S.), qoft‘ disa mendime t‘ tijat t‘ shprehura n‘ ndonj‘ introdukt‘lerare a n‘ poezi, nuk na japin argumente p‘r ta paditur at‘ si bolshevik

N‘ fush‘n eorganizimit politik, mbas d‘shtimit t‘ t‘ ashtuquajturit RevolucionDemokratiko-Borgjez t‘ Q‘rshorit 21), Noli vepron n‘ krahun e revolucionar‘ve.N‘ vitin 1925, ai ‘sht‘ n‘ krye t‘ KONARE-s, organiz‘m politik i m‘rgimtar‘vedemokrat‘ revolucionar‘ shqiptar‘ dhe m‘ von‘, m‘ 1927, ai ‘sht‘ kryetar iKomitetit t‘ lirimit Nacional, ku b‘nin pjes‘ edhe komunist‘t shqiptar‘, t‘ cil‘tn‘p‘rmjet Federat‘s Komuniste Ballkanike lidheshin me Kominternin.

            M‘1927, Noli viziton Mosk‘n, si an‘tar i delegacionit t‘ popujve t‘ Ballkanit p‘rt‘ marr‘ pjes‘ n‘ Kongresin e Miqve t‘ Bashkimit Sovjetik, me rastin e10-vjetorit t‘ Revolucionit t‘ Tetorit. N‘ dy shkrime t‘ botuara n‘ Pravda aishfaqi Ņsimpatin‘ e tij p‘r shtetin socialistÓ, Ņp‘r sukseset e tij t‘ m‘dhaÓ,Ņp‘r politik‘n paqedash‘seÓ dhe Ņbesimin p‘r nj‘ t‘ ardhme m‘ t‘ mir‘Ó t‘popujve sovjetik‘. 22). Simpatia dhe besimi p‘r nj‘ t‘ ardhme m‘ t‘ mir‘ nukmund t‘ etiketohen me bolsheviz‘m.

Kultivimi n‘nd‘rgjegj‘n noliane i simpatis‘ p‘r B. S., lindur dhe ushqyer nga shpresa seshteti i par‘ socialist n‘ bot‘, Ņshteti i pun‘tor‘ve e i fshatar‘veÓ do t‘ndihmonte p‘r ¨lirimin politik e shoq‘ror, begatin‘ e paqen e popujve t‘vegj‘l, argumentohej edhe me faktin se Rusia Sovjetike pati publikuar Traktatine Fsheht‘ t‘ Londr‘s p‘r cop‘timin e atdheut ton‘.

Duke folur p‘rafrimin me sovjetik‘t, n‘ koh‘n kur Lidhja e Kombeve dhe Shtetet Per‘ndimorenuk i dhan‘ ndihm‘n financiare aq t‘ nevojshme p‘r Shqip‘rin‘, Robert C. Austinthekson: ŅKy hap, t‘ cilin Noli e nd‘rmori n‘ m‘nyr‘ t‘ nj‘anshme, ishteprojektuar m‘ shum‘ si nj‘ p‘rpjekje e fundit p‘r t‘ t‘rhequr v‘mendjen ePer‘ndimit sesa p‘r t‘ lejuar dep‘rtimin e lir‘ t‘ sovjetik‘ve n‘ vend.Ó 23).

Si njeri idimensioneve evropiane e bot‘rore, Noli u p‘rfshi n‘ lajthitjen e shum‘ personalitetevet‘ m‘dha t‘ koh‘s, q‘ e menduan shp‘timin, d. m. th. ¨lirimin politik eshoq‘ror t‘ njer‘zimit, n‘ rrug‘n e sovjet‘ve.

Gjat‘ gjith‘shekullit XX, duke l‘n‘ mbanesh gjys‘n e dyt‘ t‘ shek. XIX, (kujto, p. sh.,Federat‘n Social Demokrate q‘ pati krijuar m‘ 1881 poeti anglez William Morris,simpatizues i zellsh‘m i marksizmit dhe, m‘ 1884, Shoq‘rin‘ Fabiane, ku b‘ntepjes‘ nd‘r personalitete t‘ njohura intelektuale edhe miku e vler‘suesi iNolit, George Bernard Shaw), n‘ Evrop‘n Per‘ndimore ekzistonin grupeintelektual‘sh q‘ jo vet‘m simpatizonin komunizmin, por qen‘ futur n‘ radh‘t epartive komuniste, parti t‘ cilat, mbas triumfit t‘ Revolucionit t‘ Tetorit,vepronin n‘n diktatin e Internacionales Komuniste. 24).

            Igjith‘ krahu i majt‘ i intelektual‘ve evroper‘ndimor‘, n‘ vitet 20-30 t‘shekullit t‘ kaluar, u nda mes atyre q‘ p‘rkrahnin socializmin dhe atyre q‘p‘rkrahnin komunizmin dhe, kuptohet, debatet mes k‘tyre dy grupeve ndikuan mbijet‘n politike t‘ Evrop‘s deri n‘ vitet Õ80, vitet q‘ soll‘n p‘rmbysjen ekomunizmit.

            Sidomosgjat‘ viteve Õ30, p‘r shum‘ intelektual‘ jo vet‘m t‘ p‘rmasave komb‘tare, poredhe t‘ atyre evropiane e bot‘rore, n‘ radh‘t e t‘ cil‘ve futej Noli, komunizmishihej si rrug‘ e domosdoshme p‘r mbrojtjen e vlerave njer‘zore.

            Shum‘intelektual‘ vizituan gjat‘ k‘saj periudhe Bashkimin Sovjetik dhe vler‘suanarritjet e tij. Nj‘ pjes‘ e tyre nuk dinin gj‘ p‘r terrorin stalinist;disa-edhe kjo duhet th‘n‘-mbyll‘n syt‘ para tragjedis‘ sovjetike, duke besuarse q‘llimet humane, ¨lirimi i popujve, e ardhmja e njer‘zimit mund t‘ arrihenp‘rmes metodave johumane; pa l‘n‘ jasht‘ edhe ata q‘ mbrojt‘n haptas terrorinstalinist. 25).

A nuk qen‘komunist‘ nobelist‘t e l‘t‘rsis‘ Romeo Roland, Pablo Neruda, Gabriel GarciaMarques (babai i realizmit magjik dhe i dashuruari pas Fidel Kastros), a nukqen‘ komunist‘ personalitetet e shquara t‘ letrave: Frederico Garcia Lorca,Henry Barbys, Louis Aragon, Paul Ives Nizan, Andre Malraux, Paul Eduard, MartinAndersen Nekse, e sa e sa t‘ tjer‘? Sa mashtruese aq edhe mikluese qe ‘ndrra ekomunizmit p‘r nj‘ shoq‘ri t‘ lir‘, ku t‘ mbret‘ronte barazia e t‘ mos njihejshtypja e shfryt‘zimi.

Gjat‘ viteve20-30, komunizmi qe b‘r‘ p‘r shum‘ personalitete evropiane si nj‘ besim i dyt‘.Natyrisht, nuk vonoi q‘ ky besim t‘ digjej n‘ flak‘t e ferrit t‘ kuq. Mbasproceseve gjyq‘sore t‘ mesit t‘ viteve 30, q‘ nuk pat‘n t‘ mbaruar, mbas Luft‘sCivile n‘ Spanj‘ (1936-39), mbas Paktit Sovjeto-Gjerman (1939), mbas invadimitt‘ Hungaris‘ dhe atij t‘ ekosllovakis‘ nga Bashkimi Sovjetik, zhg‘njimi qe i plot‘.

Jasht‘zakonishtqart‘ ‘sht‘ paraqitur ky zhg‘njim nga nj‘ grup intelektual‘sh ish-komunist‘mbas Luft‘s s‘ Dyt‘ Bot‘rore, n‘ librin ŅZoti q‘ d‘shtoiÓ (1949), nj‘p‘rmbledhje esesh botuar nga Ed. R. Crossman. Shum‘ e shum‘ vepra u b‘n‘pasqyr‘ e k‘tij zhg‘njimi. Romancieri dhe eseisti hungarez Arthur Koestler e kapasqyruar at‘ n‘ disa vepra t‘ tijat, por sidomos n‘ romanin ŅErr‘sir‘ n‘mesdit‘Ó (1941), subjekti i t‘ cilit jan‘ proceset gjyq‘sore t‘ viteve Õ30 t‘ shek.XX n‘ B. S.

            Ndoshtam‘ i njohuri nga ata q‘ e diskredituan qe George Orwell, i cili pati qen‘simpatizant i flakt‘ i komunizmit dhe diskreditoi sidomos tendencattotalitariste si k‘rc‘nim t‘ vlerave humane, n‘ romanet ŅFerma e kafsh‘veÓ(1945) dheŅ1984Ó(botuar m‘ 1949).

Edhe filozofitt‘ madh francez Jean-Paul Sartre, babai i ekzistencializmit, i cili p‘r nj‘koh‘ t‘ gjat‘ pati besuar tek Bashkimi Sovjetik, ŅRevolucioni HungarezÓ ia patiftohur zjarrin e besimit e t‘ dashuris‘ p‘r sovjet‘t.

            Megjith‘k‘t‘,zhg‘njimi i madh i intelektual‘ve evropian‘ ndaj B. S.dhe Stalinit nuk duhetinterpretuar edhe si zhg‘njim ndaj marksizmit, sepse personalitete t‘ m‘dha t‘politik‘s, po edhe t‘ filozofis‘ dhe t‘ artit, vazhduan t‘ mendojn‘ p‘r nj‘komuniz‘m t‘ ndrysh‘m nga modeli sovjetik. Sa p‘r ilustrim, po p‘rmendim k‘tuvet‘m filozofin amerikan Herbert Marcuse, (1898-1979), i cili n‘p‘rmjet t‘ nj‘g‘rshetimi t‘ frojdizmit me marksizmin predikoi revolucionin e dhunsh‘m, sishkall‘n e par‘ p‘r t‘ shkuar drejt nj‘ shoq‘rie m‘ t‘ pasur dhe m‘ humane. N‘vitet 60 t‘ shek. q‘ kaloi, ai qe b‘r‘ figura kryesore e s‘ ŅMajt‘s s‘ ReÓ n‘SHBA. 26).

T‘ kthehemi tekNoli. Mbas d‘shtimit t‘ tij politik, humanizmi dhe vokacioni i fort‘ atdhetariu b‘n‘ m‘ t‘ theksh‘m dhe dhimbja p‘r atdheun iu b‘ edhe m‘ e madhe-duke emenduar veten shkaktar t‘ asaj q‘ p‘soi jo vet‘m ai por edhe atdheu. Duketsikur iu konsumuan l‘kundjet dhe u bind se Ņdhuna revolucionare e masave ‘sht‘alternativa e vetme e luft‘s ndaj dhun‘s kund‘rrevolucionareÓ.

            N‘poezin‘ autobiografike ŅKrishti me kam¨ikunÓ q‘ mendohet t‘ jet‘ botuar m‘1930, por q‘ mund t‘ jet‘ shkruar m‘ par‘, Noli qan hallin e atdheut q‘ kishter‘n‘ n‘ dor‘ t‘ batak¨inj‘ve:

                        ŅN‘k‘shtjell‘ tÕatdheut, n‘ tempull t‘ fes‘

                        jan‘shtruar saraf‘t pa shpirt e pa bes‘,

                        treg‘tojnÕe g‘njejn‘, rr‘mbejnÕ e sfrutojn‘Ó

            Krishti,q‘ nuk e duron dot k‘t‘ gjendje, merr kamxhikun: ŅMe kam¨ik e me fshikullsarafet i dboj,/ dhe nga larot gjakpir‘s atdhenÕ e shp‘toj.Ó; por shpejtpendohet dhe e hedh kamxhikun, (n‘ kund‘rshtim me k‘shill‘n e Shen Pjetrit),sepse ŅlirinÕ e sjell drita e mendjes, jo druriÓ. Dhe ¨far‘ ndodhi at‘her‘?ŅDhe e kapn‘ kam¨ikun saraf‘t p‘r fen‘/ dhe e shempn‘ ¨lironj‘sin, fenÕ eatdhen‘Ó. Krishti pendohet q‘ p‘rdori dhun‘n, nd‘rgjegjja dhe besimi q‘predikon nuk ia lejojn‘ dhun‘n; megjith‘se logjika e ngjarjeve ‘sht‘ n‘ favort‘ saj. I till‘ mund t‘ p‘rvijohet q‘ndrimi i Nolit. Ai rropatej n‘ vorbull‘n etallazitur t‘ k‘saj kontradikte, por pa iu n‘nshtruar asaj. Sentenca latineŅThehem, por sÕp‘rkulemÓ ‘sht‘ mish‘rimi i q‘ndrimit nolian n‘ gjirin e k‘sajkontradikte.

            N‘k‘t‘ frym‘, n‘ shtratin e k‘saj l‘kundjeje, Noli, mbas d‘shtimit politik,analizoi q‘ndrimin e tij ndaj dhun‘s, ¨ka na b‘n t‘ arrijm‘ n‘ p‘rfundimin q‘teorikisht ai e pranon dhun‘n, por praktikisht nuk mund ta v‘r‘ n‘ jet‘.

            N‘k‘t‘ hulli mendore e shpirt‘rore, megjith‘se l‘kundjet vazhdojn‘, ai arrin tapredikoj‘ p‘rdorimin e dhun‘s. Kjo ‘sht‘ shkalla m‘ e lart‘ e ŅbolshevizmitÓ t‘Nolit. E k‘saj kohe ‘sht‘ poezia ŅAn‘s s‘ lumenjveÓ, ku shqiptohet thirrja p‘rkryengritje. Po ¨far‘ ‘sht‘ konkretisht qen‘sia e k‘saj thirrjeje kryengrit‘sen‘ poezin‘ e m‘sip‘rme? Ajo ‘sht‘ thjesht nj‘ thirrje drejtuar masave popullorep‘r t‘ luftuar kund‘r gjendjes s‘ krijuar n‘ Shqip‘ri, kund‘r republik‘sautoritare q‘ u vendos menj‘her‘ mbas d‘shtimit t‘ ngjarjeve t‘ q‘rshorit dheq‘ n‘ krye t‘ tri viteve, nga nj‘ ŅkuvendÓ q‘ votoi nj‘ z‘ri, u kthye n‘mbret‘ri t‘ trash‘guar, e cila solli me vete nj‘far‘ stabilizimi shtet‘ror t‘nj‘ dore t‘ fort‘, por jo ¨lirimin shpirt‘ror e shoq‘ror, p‘r t‘ cilin kishtenevoj‘ Shqip‘ria. čsht‘ pik‘risht ajo koh‘, kur si shp‘rblim p‘r sh‘rbimet elarta q‘ i kan‘ b‘r‘ Atdheut, u p‘rsh‘ndet‘n me plumb tribun‘t e lavdish‘npopullor‘ si Gurakuqi, Bajram Curri, e t‘ tjer‘.

            Thirrjae poezis‘ ŅAn‘s s‘ lumenjveÓ, e cila m‘ s‘ shumti e etiketoi Nolin sibolshevik, nuk ka asgj‘ t‘ p‘rbashk‘t me revolucionin bolshevik, q‘ synonvendosjen e diktatur‘s se proletariatit, nd‘rtimin e pushtetit t‘ sovjet‘ve dhet‘ gjitha shnd‘rrimet e tjera t‘ dhunshme q‘ pasojn‘ k‘t‘ diktatur‘. Logjika esh‘ndosh‘ asesi nuk mund t‘ argumentoj‘ te kjo thirrje bolshevizmin. Nolikategorikisht qe armik i betuar i ¨do diktature. Ideali i tij politik ka qen‘nj‘ regjim republikan, n‘ kuptimin m‘ t‘ sakt‘ t‘ k‘saj fjale. Si militant iliris‘ s‘ mendimit,-premisa kryesore e ¨lirimit shpirt‘ror t‘ nj‘ shoq‘rie,-atij i p‘rshtatet m‘ s‘ forti th‘nia e Thomas Jefferson-it, presidentit III t‘Shteteve t‘ Bashkuara, autorit kryesor t‘ Deklarat‘s s‘ Indipendenc‘s: ŅUn‘ jambetuar n‘ altarin e Zotit p‘r armiq‘si t‘ p‘rjetshme kund‘r ¨do forme tiraniembi mendjen e njeriut.Ó

            Armiqt‘politik‘ dhe intelektual‘t puthador‘ t‘ tyre e shfryt‘zuan k‘t‘ thirrje p‘rq‘llimet e tyre. Peshkopit ton‘ t‘ nderuar iu shtua nofka ŅI kuqÓ. Ai u akuzuasi bolshevik. (Duhet ditur se t‘ par‘t q‘ e akuzuan Nolin p‘r bolsheviz‘m kan‘qen‘ grek‘t). Kjo kontradikt‘ ideologjike e Nolit, kontradikta mes vokacionit emisionit t‘ tij fetar kristian dhe thirrjes ŅbolshevikeÓ p‘r dhun‘ mori ngjyraparadoksale. I krijuar nga propaganda me synime t‘ caktuara, paradoksi nolianb‘ri nj‘ p‘rshtypje t‘ thell‘, sepse s‘ paku atyre kulmeve t‘ nd‘rgjegjeshumane bot‘rore q‘ p‘rmend‘m m‘ lart nuk i peshonte kryqi mbi gjoks. T‘ vjen¨udi, kur edhe sot e k‘saj dite ndonj‘ intelektual e ndjen ende shij‘n e k‘tijŅbolshevizmiÓ nolian.

Nga m‘ t‘avancuarat dhe t‘ diskutuarat nd‘r introduktat e Nolit, p‘r problemin q‘ potrajtojm‘, ‘sht‘ ajo e ŅArmikut t‘ popullitÓ e Ibsenit. Pipa ka shkruar q‘pasazhe t‘ k‘saj introdukte Ņhedhin drit‘ edhe n‘ ideologjin‘ revolucionare t‘Nolit, q‘ pa frik‘ mund ta quash bolshevikeÓ 27).

N‘ k‘t‘introdukt‘, Noli ngrihet kund‘r institucioneve t‘ shoq‘ris‘ borgjeze:ideologjis‘ (t‘ cil‘n ai e quan Ņfaqe me nder demokratikeÓ), liris‘ s‘ fjal‘s,zgjedhjeve, parlamentit, fes‘, shkoll‘s, opinionit publik, shtypit.

Edhe sot e k‘sajdite, kur demokracia ka ecur mjaft p‘rpara, nuk mund t‘ pranohet q‘institucionet demokratike jan‘ t‘ p‘rkryera. Aq m‘ t‘p‘r n‘ vitet 20-30 t‘ shekullitq‘ porsa e l‘m‘, t‘ cilat soll‘n n‘ sofr‘n bot‘rore t‘ ideologjis‘ e t‘politik‘s rrymat e fuqishme, t‘ p‘rgjakshme e t‘ st‘rp‘rgjakshme t‘ fashizmit,nazizmit e komunizmit.

Panariti lidhurme konceptin q‘ kishte Noli p‘r p‘r lirin‘ e mendimit ka shkruar: ŅPas theoris‘Noliane, liria sÕ‘sht‘ e lir‘ asgj‘kundi. Kudo kufizohet me m‘nyra t‘ ndryshme.Diktatorit‘ tÕa kufizojn‘ lirinÕ e mejtimit me an‘ t‘ burgut dhe t‘ litarit,kurse shtetet Per‘ndimore tÕa kufizojn‘ me an‘ t‘ propagand‘s dhe t‘ policis‘ sekrete,pregaditin dosje fiktive dhe n‘ baz‘ t‘ tyre, t‘ v‘n‘ vul‘n e kuqe(n‘nvizimi im, A. .), ose nonj‘ tjet‘r vul‘ q‘ t‘ t‘ ¨kreditojn‘ p‘rpara turm‘signorante. Po natyrisht n‘ bot‘n Per‘ndimore liri e mejtimit ‘sht‘ tolerabile,kurse n‘ bot‘n diktatoriale t‘ presin gjuh‘nÓ 28).

T‘ ngrihesh kund‘r institucioneveborgjeze ‘sht‘ nj‘ ¨‘shtje; ¨‘shtja tjet‘r-m‘ r‘nd‘sorja- ‘sht‘, n‘ em‘r t‘ kuje b‘n k‘t‘ ŅkryengritjeÓ, n‘ em‘r t‘ ndonj‘ teorie socialist‘shevroper‘ndimor‘, apo n‘ em‘r t‘ nj‘ revolucioni bolshevik, p‘r tÕi z‘vend‘suarato institucione me diktatur‘n e proletariatit, d. m. th. p‘r tÕi mohuar?

Ja zgjidhja q‘ ib‘n Noli, duke komentuar figur‘n e Doktor Stokmanit: ŅKjo shoq‘ri duhetp‘rmbysur me gjithsej se ‘sht‘ e pamundur t‘ ndreqet me ato baza q‘ ka. Qysh?Nga nj‘ra an‘ me luft‘ (dhe k‘tu nuk ‘sht‘ fjala p‘r luft‘ t‘ armatosurrevolucionare, por kryesisht p‘r p‘rpjekje reformative, qoft‘ edhe me force;sh‘nimi im, A. ), nga ana tjet‘r me edukat‘, duke rritur nj‘ brez t‘ riploretar‘shÉÓ. Dhe k‘tu t‘ shkon mendja menj‘her‘ tek ŅRepublika e PlatonitÓdhe jo tek marksiz‘m-leninizmi.

Nuk mund t‘mosp‘rfillet ndonj‘ interpretim i Nolit n‘ k‘t‘ introdukt‘, n‘ t‘ cil‘n ai Ņekap‘rcen vet‘ dometh‘nien e k‘saj vepre, p‘rtej kritik‘s q‘ i b‘n dhe q‘ mundtÕi b‘nte Ibseni shoq‘ris‘ borgjezeÓ 29). K‘tu, m‘ shum‘ se kudo ndihetlajthitja e p‘rbotshme ndaj komunizmit, (Noli e botoi ŅArmikun e popullitÓ n‘vitin 1926, nd‘rsa Ibseni n‘ vitin 1890), por gjithsesi, edhe n‘ k‘t‘introdukt‘, ŅbolshevizmiÓ i Nolit mbetet nd‘r thonj‘za.

Kritika erealizmit socialist, duke i peshuar dukurit‘ letrare n‘ kandarin politik t‘partishm‘ris‘, q‘ ka qen‘ parim i par‘ m‘ i r‘nd‘sishmi i k‘saj metode, ka v‘n‘n‘ dukje ŅkufizimetÓ e Nolit n‘ formimin e tij ideologjik, ŅstepjetideologjikeÓ, Ņshkarjet politikeÓ(!), d. m. th. trajtimin e gabuar prej tij t‘bolshevizmit.

V‘r‘henher‘-her‘ n‘ shtypin shqiptar dhe n‘ median elektronike, shkrime t‘pap‘rgjegjshme, plot‘sisht t‘ pap‘rgjegjshme, t‘ ndonj‘ pene t‘ ¨oroditur, kufigura e Nolit cil‘sohet n‘ m‘nyrat m‘ t‘ ¨uditshme, shpesh posht‘ruese. P.sh., n‘ revist‘n ŅKlanÓ (v. 1999, nr. 4.), shkruhet p‘r Nolin q‘ ka qen‘ Ņspiuni austriak‘veÓ, Ņka vjedhur gjith‘ florinjt‘ e ark‘s s‘ shtetitÓ, Ņka vjedhurlibrat ŌHistoria e Skend‘rbeutÕ dhe ŌBethoveni dhe Revolucioni FrancezÕ ngaKonica, kur ‘sht‘ pushtuar Shqip‘ria nga Italia, m‘ 1939, ka th‘n‘: ŅSikur tÕibjer‘ zjarri Shqip‘ris‘, un‘ do t‘ b‘j sehir dhe do t‘ f‘rkoj duart si Neronikur u dogj RomaÓ dhe shprehje t‘ tjera q‘ b‘jn‘ me qesh‘ edhe gomarin. N‘internet, gjat‘ k‘tij viti ‘sht‘ shkruar:ŅRevolucioni i 1924-‘s ka qen‘revolucion terroristo-ortodokso-bolshevikÓ dhe Noli ‘sht‘ cil‘suar: Ņdiktatorii par‘ ortodokso-komunist i historis‘ s‘ Shqip‘ris‘Ó!

            Pondalem paksa, sado q‘ nuk ia vlen, tek dy cil‘simet e fundit, q‘ kan‘ lidhje m‘k‘t‘ shkrim. Duke l‘n‘ mbanesh faktin q‘ k‘tyre penave u mungon predispozicioniqytetar p‘r t‘ vler‘suar me objektivitet atdhetar‘t idealist‘ dhe njer‘zit eshquar t‘ kultur‘s son‘; k‘to lloj p‘rcaktimesh e t‘ tjera si k‘to, n‘ kandarinshkencorŠduke huajtur nj‘ shprehje nolianeŠjan‘ Ņflluska e sup‘rflluskasapuniÓ, ku n‘ vend t‘ vezullimeve logjike e historike, shk‘lqejn‘ padituria,mllefi dhe helmi i q‘llimeve t‘ autor‘ve.

(Nd‘r kllapa:jan‘ po ato pena q‘ p‘rpiqen t‘ p‘rmbysin at‘ ¨ka m‘ t‘ shenjt‘ e m‘ t‘ vyer kakrijuar populli yn‘ dhe t‘ nxjerrin n‘ pah at‘ ¨ka ai ka pasur m‘ t‘ ndyr‘ e m‘t‘ neveritshme, ato pena q‘ hedhin balt‘ mbi Heroin ton‘ Komb‘tar, GjergjKastriotin-Skenderbeun, p‘r t‘ na ngritur n‘ vend t‘ tij sh‘mtira pashallar‘sh,q‘ i sh‘rbyen me devotshm‘ri fanatike pushtuesit turk dhe iu kund‘rvun‘eg‘rsisht, me zjarr e me hekur, luft‘s ¨lirimtare t‘ popullit ton‘; jan‘ po atopena q‘ ngrejn‘ piedestale p‘r Haxhi Qamilat e Esat Toptanat. Cilido q‘ t‘ jet‘q‘llimi i tyre, ai ‘sht‘ para s‘ gjithash e mbi t‘ gjitha antishqiptar.)

Pa pasurnd‘rmend tÕu shpjegoj k‘tyre zot‘rinjve konceptet e revolucionit, terrorizmit,ortodoksizmit, diktatur‘s, etj., u kujtoj vet‘m q‘ hap‘sira e konceptit Ņbolsheviz‘mÓ‘sht‘ nj‘ hap‘sir‘ e p‘rgjakshme dhune e krimi shum‘dimensional. Ajo p‘rfshinrevolucionin e dhunsh‘m, vrasjen pas shpine dhe ¨do mjet tjet‘r makiavelik,grabitjen e pasurive private, shtetizimin e ekonomis‘, mohimin m‘ t‘ skajsh‘mt‘ identitetit t‘ njeriut, n‘p‘rk‘mbjen dhe posht‘rimin deri n‘ fund t‘dinjitetit t‘ tij, munges‘n e t‘ gjitha lirive e t‘ drejtave njer‘zore, dukep‘rdorur kontrollin m‘ t‘ eg‘r dhe censur‘n m‘ t‘ rept‘ t‘ mendimit t‘ lir‘, q‘ushtrohen nga e vetmja parti n‘ pushtet dhe nga organizmat m‘ brutale e m‘represive t‘ policive sekrete dhe sa e sa p‘rb‘r‘s t‘ tjer‘, nga m‘antinjer‘zor‘t, q‘ ka sajuar ndonj‘her‘ m‘ndja satanike e njeriut.

Noli ka pasurgabimet e tij n‘ politik‘, gabime q‘ d‘mtuan vokacionin e fuqish‘m atdhetar eq‘llimet e tij t‘ fisme dhe i b‘n‘ d‘m ndonj‘her‘ atdheut dhe ¨‘shtjesshqiptare n‘ p‘rgjith‘si. Ashtu si¨ simbolizoi Ņsinthezin e virtyteve t‘ rac‘sarb‘roreÓ, ashtu mish‘roi edhe disa nga t‘ metat e tharmit etnikiliro-shqiptar. Ai nuk doli dot nga ajo hise e shpirtit shqiptar, q‘ p‘rvijohetnga hakmarrja, urrejtja, inati, fyerja ndaj kund‘rshtarit, v‘shtir‘sia n‘pranimin e gabimeve; por kjo hise shpirti ‘sht‘ fare e zbeht‘ p‘rball‘shk‘lqimit t‘ madh‘shtis‘ s‘ personalitetit t‘ tij.

Njoh‘s i thell‘dhe vler‘sues i paansh‘m i kulturave e qytet‘rimmeve bot‘rore, t‘ lashta ebashk‘kohore, per‘ndimore e lindore, t‘ cilat ai ia shtroi popullit ton‘ aqmjesht‘risht n‘ sofr‘n e dijes; i ushqyer nga nj‘ dhimbje e thekshme atdhetariidealist, ithtar i flakt‘ i Ņmejtimit t‘ lir‘Ó, i pash‘mbullt n‘ energjin‘ etij; ai u b‘ nj‘ gjenerator i fuqish‘m i l‘vizjes mendore t‘ koh‘s s‘ tij, q‘vazhdon e do t‘ vazhdoj‘ t‘ ndikoj‘ gjithnj‘ mbi inteligjencien shqiptare, nj‘kultivator i mendimit demokratik, duke e futur popullin ton‘ n‘ rrug‘n e gjer‘e t‘ v‘shtir‘ t‘ ¨lirimit shpirt‘ror e shoq‘ror, rrug‘ n‘ t‘ cil‘n, ai qe nj‘ringa prij‘sit m‘ t‘ shk‘lqyesh‘m.

Noli qe nj‘ nga p‘rfaq‘suesit m‘ t‘m‘dhenj t‘ kultur‘s son‘ n‘ kultur‘n evropiane e bot‘rore. N‘ fush‘n e kultur‘s,ai qe i madh si shqiptar dhe po aq i madh si evropian.

Noli qe nj‘ Mojsi q‘ u p‘rpoq me t‘gjitha forcat p‘r ta ¨uar popullin ton‘ n‘ tok‘n e premtuar t‘ demokracis‘, pornuk ia arriti. Ai ia arriti ta drejtoj‘ at‘ n‘ tok‘n e d‘shiruar t‘ kultur‘s e t‘qytet‘rimit.

 

 

 

Referencat dhesh‘nimet:

 

1).  ŅFlamurtar i kombitÓ,p‘rmbledhje e nj‘ seminari studimesh, i organizuar nga ŅVatraÓ, n‘ vitin 1982,me rastin e 100-vjetorit t‘ lindjes s‘ Nolit, dhe botuar n‘n editimin e EduardLi¨os, n‘ Boston, Mass.; artikulli ŅKontradiktat e NolitÓ(f. 63), artikull paautor, por i shoq‘ruar me sh‘nimin: ŅP‘rmbledhur nga nj‘ shkrim q‘ pat dal‘ n‘revist‘n ŌMbrojtja Komb‘tareÕ, botuar n‘ N. Y., n‘ v. 1966.

2). ŅRubairat e Omar KhajamitÓ I shqip‘roj Rushit Bilbil Gramshi.Edicja e dyt‘ e ndrequr dhe e plot‘suar, Bruxelles, 1927, f. 13-14.

3). Namik Resuli ŅFan Noli sotÓ, n‘ ŅFlamurtari i KombitÓ, f. 10-11.

4). ŅAlbumi II i Hir‘sis‘ Tij Peshkop Fan S. Noli dhe biografikronollogjike prej Qerim PanarititÓ, Boston, Massachusetts, 1966.

5). Akademia e Shkencave e RPS t‘ Shqip‘ris‘, Instituti i Gjuh‘sis‘ dhei Let‘rsis‘, ŅNoli Vepra 1Ó, Tiran‘ 1987, f. 10-11.

6). Fan S. Noli ŅAutobiografiaÓ, Prishtin‘, 1968, f. 27.

7). Po aty, f. 31.

8). Rev. Arthur Liolin ŅReflektions on Metropolitan Theophan S. NoliÓ,n‘ ŅFlamurtari i KombitÓ, f.111.

9). Po aty, f. 111: ŅWe know also that he considered his translationand compilation of the Kremtore MenaionÉas hismost rewarding achievementÓ.

10). ŅDielliÓ, June 1, 1982, p. 12.

11). Rev. Arthur Liolin, artikulli i cituar, f.111.

12). Edhe vokacioni letrar i Nolit ‘sht‘ i hersh‘m: ai botoi skicat epara letrare n‘ revist‘n demokratike greke ŅNumasÓ, n‘ vitin 1903. (ŅNoli Vepra1Ó, f. 381).

13). Hobhouse, J. C. a Jorney through Albania and other Provinces ofTurkey in Europe and Asia, to Constantinople during the years 1809 and 1810,London 1813, p.148.

14). K‘shtu, kur diskutohet p‘r Ņhomo balcanicusÓ duhet sakt‘suar mir‘vija e brendshme e demarkacionit t‘ Ņnjeriut ballkanasÓ, gj‘ q‘ vij‘zohet n‘faktin se si e identifikon veten ai. Fatmir‘sisht, shqiptari, i dalluar p‘rqart‘si t‘ plot‘ t‘ vet‘dijes etnike, nuk e ka identifikuar veten me besimin,si¨ kan‘ b‘r‘ dhe b‘jn‘ edhe sot e k‘saj dite grek‘t e serb‘t.

15). ŅFlamurtari i KombitÓ, f. 28.

16). ŅRubairat e Omar KhajamitÓ, f.14.

17). Po aty, f. 14.

18). ŅNoli Vepra 1Ó, f. 51.

19). ŅFlamurtari i kombitÓ, NY. 1982, f. 66.

20). Tajar Zavalani, ŅHistori e ShqipnisÓ, 1998, f. 280.

21). P‘r ato q‘ e kan‘ t‘ qart‘ konceptin e revolucionit, nuk paraqitetnevoja t‘ argumentohet q‘ ngjarjet e q‘rshorit 1924 nuk mund t‘ cil‘sohen sirevolucion. Vet‘ ŅLuigj Gurakuqi, n‘ nj‘ intervist‘ q‘ dha n‘ gazet‘n ŌPopolodÕItaliaÕ deklaroi se ngjarjet

 e q‘rshorit 1924 nuk ishin nj‘ revolucion i v‘rtet‘, por nj‘grusht shteti.Ó (Cituar nga Robert C. Austin: ŅShtegu i pashkelur i FanNolit-Demokracia n‘ Shqip‘ri n‘ vitet 1920-1924Ó, f.84).

22). Akademia e Shkencave e PS t‘ Shqip‘ris‘, Instituti i Gjuh‘sis‘ dhei l‘t‘rsis‘, ŅNoli Vepra 1Ó, Tiran‘ 1987, f .392.

23). Robert C. Austin, vep‘r e cituar, f. 197.

24). Donald Kagan, Steven Ozment, Frank M. Turner, ŅThe WesternHeritageÓ, Fourth Edition, Volume II, p. 868.

25). Po aty, f. 1135.

26). ŅThe New WebsterÕs International EncyclopediaÓ, Naples, Fl., 1998,p. 676.

27). Revista ŅFryma e ReÓ, Tiran‘, 1993, nr. 1, f. 5.

28). Qerim Panariti, ŅFan S. Noli, Albumi IIÓ, Boston Mass. 1996, f.112.

29). Akademia e ShkencaveÉ, vep‘r e cituar, f. 39.